Bartłomiej Pękiel

Bartłomiej Pękiel uznawany jest dziś za jednego z najważniejszych kompozytorów działających w XVII wieku. Przez wiele lat kierował dwoma najbardziej prestiżowymi zespołami muzycznymi – kapelą królewską oraz wawelską kapelą katedralną. Pozostawił po sobie obszerny i różnorodny zbiór kompozycji. Niestety o jego życiu wciąż wiemy niewiele.

Do dzisiaj nie zachowały się żadne informacje nie tylko o dacie i miejscu urodzenia Pękiela, ale również o jego życiu sprzed działalności w kapeli królewskiej Władysława IV Wazy. Dodatkową trudność nastręcza różnorodna pisownia nazwiska kompozytora, jaka pojawia się w źródłach pisanych (Peckel, Pechel, Pekel, Pekell, Pekiel). Co ciekawe, jeden z czołowych niemieckich teoretyków muzyki, Johann Mattheson, próbował na podstawie niektórych form zapisu wykazać niemieckie pochodzenie kompozytora.

Pierwsze potwierdzone informacje o życiu Pękiela pochodzą z 1632 roku, kiedy to dołączył do kapeli królewskiej kierowanej wówczas przez włoskiego muzyka Marca Scacchiego. Początkowo pełnił w zespole funkcję organisty, wkrótce został mianowany wicekapelmistrzem, a po wyjeździe Scacchiego w 1649 roku de facto objął kierownictwo nad kapelą. Tytuł maestro di capella otrzymał jednak dopiero w 1653 roku, będąc jednocześnie pierwszym kapelmistrzem niemającym włoskiego pochodzenia, jaki zarządzał zespołem w XVII stuleciu. Do jego obowiązków należało pisanie i nauczanie nowego repertuaru religijnego, dodatkowo kształcił młodych muzyków (4 chłopców dyszkancistów) oraz dbał o stan instrumentów muzycznych, które kapela posiadała. Pękiel był bardzo cenionym kompozytorem i organistą, zarówno w środowisku muzyków, jak i dworskim. W krótkim przewodniku po Warszawie, Gościniec abo krotkie opisanie Warszawy, z 1643 roku kompozytor Adam Jarzębski wyraził się o nim w sposób bardzo pochlebny: Marek Capellae magistrem / Skaki, a wicemagistrem / Pekiel, zacny organista, / Dobry z nimże komponista. O wielkim uznaniu pracy i talentu kompozytora w środowisku dworskim świadczy nadanie mu przez króla ok. 140 ha ziemi i posiadłości na terenie Ujazdowa.

Niestety w roku 1655 po najeździe Szwedów, zespół, którym kierował Pękiel, został rozproszony a on sam został zwolniony z obowiązku służby wojskowej i wraz z innymi członkami dworu wyjechał najprawdopodobniej do Wiednia. Po powrocie do Polski dalsze losy Pękiela były związane już nie z kapelą królewską a z wokalno-instrumentalną kapelą katedralną na Wawelu, nad którą objął kierownictwo w 1658 roku. Pełnił tą funkcję do śmierci; zmarł około 1670 roku.

Do naszych czasów zachowało się 29 kompozycji Bartłomieja Pękiela. Są to utwory wokalne, wpisujące się w tzw. prima pratica i nawiązujące do polifonii renesansu oraz wokalno-instrumentalne, będące zgodne z założeniami barokowej seconda pratica. Ich stylistyczna dwoistość odzwierciedla upodobania ośrodków, w których w owym czasie tworzył kompozytor. Dla królewskiej kapeli Władysława IV Wazy pisał głównie utwory wokalno-instrumentalne, nawiązujące do włoskich zdobyczy muzyki baroku. W czasie pracy w katedralnej kapeli na Wawelu komponował zaś głównie msze a capella lub z towarzyszeniem basso continuo, co uwarunkowane było działalnością tamtejszej kapeli rorantystów wykonującej głównie renesansową polifonię a capella. Główny trzon kompozycji Pękiela stanowią opracowania cyklu mszalnego oraz motety i pieśni pisane do tekstów religijnych.

Bardzo ważnym utworem Pękiela jest Audite mortales, uznawany za dialog religijny. Jego treść osnuta jest wokół tematyki Sądu Ostatecznego, postaci to Chrystus, anioł i grzesznicy. Jest to wieloodcinkowa kompozycja wykorzystująca technikę koncertującą, dodatkowo można dostrzec w niej elementy retoryki muzycznej.

Pośród wszystkich kompozycji kapelmistrza na szczególną uwagę zasługują także niektóre cykle mszalne – Missa Concertata La Lombardesca, czy Missa paschalis. Pierwsza z nich, przeznaczona na bardzo rozbudowaną obsadę stanowi przykład zastosowania popularnej w owym czasie techniki polichóralnej i została najprawdopodobniej oparta na tańcu w stylu lombardzkim. Wspomniany obok niej cykl mszalny przeznaczony na czterogłos wokalny nawiązuje jeszcze do renesansowej polifonii. Jednocześnie ze względu na przeznaczenie kompozycji – okres Wielkanocny – w toku jej przebiegu Pękiel wykorzystał popularną pieśń śpiewaną do dziś, Chrystus Pan zmartwychwstał.

Z całą pewnością Bartłomiej Pękiel jest kompozytorem wartym uwagi i podziwu. Zachęcam do przesłuchania niektórych z jego kompozycji zawartych w znajdującej się poniżej playliście.

Bibliografia:

Zofia Dobrzańska-Fabiańska, Pękiel Bartłomiej, [w:] Encyklopedia Muzyczna PWM, t. 8, red. E. Dziębowska, Kraków 2004, s. 83-87.

Mirosław Perz, Pękiel Bartłomiej, [w:] The New Grove Dictionary of Music and Musicians [dostęp online 20.02.2017].

Barbara Przybyszewska-Jarmińska, Barok, cz. 1, „Historia Muzyki Polskiej”, t. III, Warszawa 2006.

zdjęcie: Jean-Antoine Watteau, Love in the Italian Theatre / Wikimedia Commons

Muzyczne skarby po drugiej stronie Bałtyku

Szukając dzieł kompozytorów działających w Polsce w XVII i XVIII wieku często zaglądamy do bibliotek naszych sąsiadów. Słusznie, gdyż na przestrzeni wieków granice naszego państwa ulegały przesunięciom, a mimo to sąsiedzkie kontakty kulturalne były nadal żywe. Sporo interesujących dla nas rękopisów mają zatem w swoich archiwach Niemcy, Austriacy, Czesi i Słowacy. Jednak stosunkowo rzadko kierujemy się na północ Europy – do krajów leżących po drugiej stronie Bałtyku. Zajrzyjmy zatem do Szwecji i jednego z najcenniejszych dla nas zbiorów, tzw. kolekcji Dübena, która przechowywana jest w Bibliotece Uniwersyteckiej w Uppsali.

Wiele rękopisów zawierających kompozycje, które najprawdopodobniej były wykonywane w XVII wieku na terenie Rzeczypospolitej znajduje się obecnie w Szwecji. Są wśród nich dwa rodzaje źródeł. Pierwszym z nich są utwory określane często popularnie jako „zdobycze wojenne”, czyli np. rękopisy zabrane przez Szwedów z kolegium jezuickiego w Braniewie. Drugi rodzaj źródeł stanowią manuskrypty, które były tworzone i kolekcjonowane przez rodzinę szwedzkich kapelmistrzów królewskich, Dübenów.

Kolekcja Dübena zawiera ok. 2300 manuskryptów oraz 25 druków z utworami muzycznymi pochodzącymi z XVII i początku XVIII wieku. Nazwa kolekcji pochodzi od nazwiska rodziny muzyków – Dübenów, którzy w latach 1640–1726 pełnili funkcję kapelmistrzów na dworze królewskim w Sztokholmie. Pierwszym z rodu był Anders Düben, który pełnił funkcję kapelmistrza w latach 1640-62. Następnie funkcję tę przejął jego syn Gustav Düben (1660-90), a po nim jego dwaj synowie: Gustav (1690-98) i Anders (1698-1726). Ostatni z rodu, Anders von Düben, przekazał rodzinną kolekcję manuskryptów Bibliotece Uniwersyteckiej Carolina Rediviva w Uppsali w 1732 roku.

Za głównego inicjatora powstania kolekcji uważany jest Gustav Düben (1628–1690, określany często jako „starszy”), który sporo podróżował po całej Europie w poszukiwaniu nowego repertuaru. W skład kolekcji wchodzą bowiem utwory wokalne i instrumentalne autorstwa ponad 300 kompozytorów, pochodzących przede wszystkim z Niemiec, Włoch, Francji, Polski, Anglii i Szwecji oraz wiele kompozycji anonimowych. Przypuszcza się, iż Gustav Düben mógł osobiście odwiedzić część z tych miejsc, w tym także Gdańsk. Być może podczas jednej z takich podróży gdański kopista podpisujący się na rękopisach jako „Befastru” przepisał ok. 30 kompozycji autorstwa kompozytorów działających w Gdańsku w 2. połowie XVII wieku.

Wiele osób kojarzy kolekcję Dübena ze względu na znajdujące się w niej dwie kompozycje Bartłomieja Pękiela (Audite mortales oraz Dulcis amor Jesu) oraz kilka rękopisów z kompozycjami Marca Scacchiego. Jest ona jednak szczególnie cenna dla badaczy zajmujących się kulturą muzyczną XVII-wiecznego Gdańska. Są tam bowiem utwory skomponowane przez muzyków, organistów i kapelmistrzów, którzy czynnie uczestniczyli w życiu muzycznym miasta, a o których działalności kompozytorskiej nie wiemy obecnie zbyt dużo. W Uppsali przechowywany jest na przykład jeden z czterech zachowanych do dzisiaj utworów Daniela Jacobiego, który pełnił funkcję drugiego organisty i prawdopodobnie zastępcy kapelmistrza w kościele Najświętszej Marii Panny w Gdańsku. W kolekcji Dübena znajdują się także cztery kompozycje wokalno-instrumentalne innego gdańskiego organisty – Thomasa Strutiusa (Strutza), który od lat 40. XVII wieku pracował w kościele gimnazjalnym św. Trójcy oraz dwie suity muzyka (prawdopodobnie skrzypka) związanego w Gdańskiem – Nathanaela Schmittelbacha. Jako dwudziestoletni muzyk wstąpił on do kapeli królowej Szwecji Krystyny, dwa lata później na krótko wrócił do Gdańska, a przez resztę życia pracował jako muzyk miejski w Lubece. Kolejnym organistą i kantorem niemieckiego pochodzenia, którego dorobek zachował się w szwedzkiej kolekcji jest Crato Bütner. Kompozytor osiedlił się w Gdańsku w połowie XVII wieku, by pełnić funkcję organisty w podmiejskim kościele św. Zbawiciela, a następnie funkcję kantora w kościele św. Katarzyny. W Uppsali znajduje się kilkanaście mało- i wielkoobsadowych kompozycji Bütnera, w tym dwa druki z lat 1652-53.

Les Traversées Baroques / Kaspar Förster młodszy, „Ad arma fideles”

Ważną część kolekcji Dübena stanowią rękopiśmienne przekazy kompozycji gdańskich kapelmistrzów: Kaspara Förstera młodszego, Balthasara Erbena oraz Johanna Valentina Medera. W przypadku Erbena, który pełnił funkcję kapelmistrza w latach 1658-1686, zbiór ponad dwudziestu kompozycji przechowywanych w Uppsali ma wartość unikatową, bowiem nie posiadamy dzisiaj żadnych rękopisów z jego utworami na terenie Polski. Podobnie z dorobkiem kompozytorskim Medera, który przejął posadę po śmierci Erbena i sprawował ją niemal do końca XVII wieku. Posiadamy w rękopisach gdańskich kilka przekazów jego kompozycji, jednak nie pokrywają się one z utworami przechowywanymi w Szwecji. Zarówno dorobek kompozytorski Erbena, jak i Medera jest obecnie opracowywany, więc z dużym prawdopodobieństwem uda nam się wreszcie usłyszeć niewykonywane przez wieki kompozycje.

Spośród gdańskich kapelmistrzów i kompozytorów największą popularność poza granicami naszego kraju zdobył Kaspar Förster młodszy (ca. 1616-1673), którego nazwiskiem sygnowanych jest ok. 50 kompozycji w internetowym katalogu kolekcji Dübena. Uppsala jest miejscem, w którym przechowywane są wszystkie kompozycje  Förstera zachowane do dzisiaj w postaci rękopisów. Niektóre z utworów związanego z Gdańskiem kompozytora zachowały się w kilku kopiach i można je obecnie znaleźć także w Staatsbibliothek w Berlinie i w Sächsische Landesbibliothek w Dreźnie. Na podstawie zachowanych dzieł oraz informacji z inwentarzy kapel kościelnych, szkolnych i prywatnych kolekcji możemy stwierdzić, że twórczość Förstera cieszyła się dużym zainteresowaniem w regionie. Potwierdza to także fakt, iż szwedzkie przekazy dzieł Förstera były sporządzane zarówno jeszcze za życia, jak i już po śmierci kompozytora.

Od kilku dziesięcioleci kolekcja Dübena (obecnie zdigitalizowana i łatwo dostępna dzięki internetowemu katalogu) budzi sporą ciekawość wśród muzykologów, którzy podejmują w swoich publikacjach zagadnienia związane z wybranymi gatunkami muzycznymi lub twórczością konkretnych kompozytorów. Choć o niektórych twórcach wiemy już całkiem dużo, to w dalszym ciągu mamy do rozwikłania wiele zagadek, które być może pomogą nam przedstawić pełniejszy obraz życia muzycznego w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej.

 

Literatura:

  • The Düben Collection Database Catalogue: http://www2.musik.uu.se/duben/Duben.php
  • Rękopisy z Kolegium jezuickiego w Braniewie: http://www.alvin-portal.org
  • B. Grusnick, Die Dübensammlung: ein Versuch ihrer chronologischen Ordnung, „Svensk tidskrift för musikforskning”, 46 (1964), s. 27-82 i 48 (1966), s. 63-186
  • B. Przybyszewska-Jarmińska , Historia Muzyki Polskiej, t. III: Barok, cz. I: 1595-1696, Warszawa 2006.
  • D. Szlagowska, Repertuar muzyczny z siedemnastowiecznych rękopisów gdańskich, Gdańsk 2005.
  • M. Szweykowski, Muzyczne poszukiwania w bibliotekach szwedzkich, „Muzyka”, nr 16 (1971), s. 97-100.

zdjęcie: Carolina Rediviva – główny budynek Biblioteki Uniwersyteckiej w Uppsali (Dr. Mirko Junge /Wikimedia)