O sztuce oddychania i nowej muzyce na flet traverso

Wykonywanie muzyki najnowszej na instrumentach dawnych może wydawać się dla niektórych nieco dziwne i bardzo niszowe, jednak nie jest nowym zjawiskiem ani na polskiej, ani na europejskiej scenie muzycznej. Nawet wśród muzycznych konserwatystów, przywiązanych do swoich pięknych instrumentów z epoki (lub ich kopii) i pisanego na nie repertuaru, pojawiają się czasami tacy, u których rodzi się pokusa sięgnięcia po repertuar współczesny. Można znaleźć też takich wykonawców, którzy z powodzeniem i wielką pasją funkcjonują na styku dwóch światów – muzyki dawnej i nowej.

Do tego ostatniego grona twórców należy między innymi Maja Miro-Wiśniewska – flecistka, improwizatorka i nauczycielka, z którą udało nam się przeprowadzić krótki wywiad do najnowszego numeru Fundamentum. Opowiada w nim ona sporo o swojej edukacji, projektach muzycznych oraz o najnowszej płycie De arte respirandi, która została właśnie wydana przez wytwórnię płytową wood and mood.

De arte respirandi nie jest albumem, na którym zostały nagrane przypadkowe utwory kompozytorów współczesnych, które łączy wykorzystanie fletu traverso. Część z kompozycji, które znalazły się na płycie zostało stworzonych specjalnie na zamówienie Mai Miro-Wiśniewskiej, pozostałe zostały napisane dla innych traversistów. Wszystkie utwory skomponowali na przestrzeni trzech ostatnich dekad tacy twórcy, jak: Murray Barsky, Miranda Driessen, Katarzyna Szwed, Marijn Biffchops, Maciej Jabłoński i Allison Cameron. Większość z nich wysuwa na pierwszy plan sam flet traverso, któremu towarzyszą ewentualnie jedynie dodatkowe flety (Elin Olstorpe, Dominika Staszkiewicz) lub efekty elektroniczne. Do współpracy przy utworze „Gibbous moon”, napisanym na nieco większą obsadę, flecistka zaprosiła Danutę Zawadę (skrzypce barokowe), Karolinę Koślacz (viola da gamba) i Maksyma Zajączkowskiego (klawesyn).

Miranda Driessen, Tijdglas (2009)

Ta płyta mogłaby być jak wiele innych albumów z muzyką współczesną, gdyby nie to, że flecistka postanowiła pójść jeszcze o krok dalej w swojej wizji całego projektu. Kompozycje stworzone na przełomie XX i XXI wieku są bowiem przeplatane fragmentami XVIII-wiecznych traktatów medycznych. Co medycyna ma w tej kwestii wspólnego z muzyką? Motywem przewodnim całego albumu jest tytułowa „sztuka oddychania”, dlatego fragmenty traktatów dotyczą budowy ludzkiego ciała (przede wszystkim elementów układu oddechowego) oraz tego, jak funkcjonuje. Oprócz poznania budowy nosa, jamy ustnej oraz przyczyn kataru, z traktatów możemy dowiedzieć się, jakie cechy posiada zdrowy organizm oraz jak zaradzić dolegliwościom gardłowym.

Czy dzięki wspomnianym fragmentom traktatów inaczej słuchało mi się nagranych utworów? Chyba nie. Nie tworzą one żadnej dodatkowej „narracji”, po prostu krążą wokół głównej osi albumu, którą jest sam oddech. Być może sprawiają jedynie, że słuchacz bardziej zwraca uwagę na sam proces powstawania dźwięku i to, co może rozgrywać się we wnętrzu organizmu flecisty. Jaki jest zatem flet traverso, który możemy usłyszeć na nagraniach? Bywa cichy, subtelny, sprzyjający medytacji, ale też momentami niepokojący i tajemniczy w swoim brzmieniu. To flet intrygujący nieoczywistością swojej barwy i mnogością zastosowanych technik – zarówno tych dawnych, jak i nowych. Ciężko jest mi jednak stwierdzić, jakie jest to nowe oblicze fletu barokowego. Przez to, że większość utworów prezentuje flet solo lub w połączeniu z elektroniką, trudno jest niekiedy, nie posiadając żadnego punktu odniesienia, uchwycić jego wyjątkowość. I tu pojawia się jeszcze jedna, dość paradoksalna dla mnie kwestia – dopiero na tle innych instrumentów, tworzących tło i zarazem specyficzny kontekst dla fletu traverso, jakby łatwiej jest usłyszeć to, co w nim tak szczególne – subtelność brzmienia i niuanse barwowe. Dlatego moją ulubioną kompozycją, spośród tych, które znalazły się na płycie De arte respirandi jest „Gibbous moon” (pol. Niepełna tarcza Księżyca) Allison Cameron z 1991 roku. Może wynika to też z tego, że flet ma tu mniej improwizatorską, a bardziej melodyczną funkcję, przez co jeszcze bardziej wyróżnia się na tle smyczków i klawesynu.

Kompozycji współczesnych pisanych specjalnie na flety historyczne nie ma zbyt wiele, a do tego wielu muzyków i słuchaczy nie ma pewnie w ogóle pojęcia o ich istnieniu. Myślę, że projekty takie jak De arte respirandi są dobrym sposobem na to, by pokazać piękno fletu traverso miłośnikom muzyki współczesnej. Mam nadzieję, że w kręgu muzyki dawnej też znajdą się tacy, którym ta płyta przypomni o wyjątkowości fletów historycznych i rzeczy bodaj najważniejszej – sztuce dobrego oddychania.


De arte respirandi

1. jedynie medycy
2. Murray Barsky, Yueta (1989)
3. corpus humanus
4. Miranda Driessen, Tijdglas (2009)
5. każda część ciała
6. Katarzyna Szwed, On the lyrical (2009)
7. nasus – nos
8. Marijn Biffchops, Antipode III (2010)
9. humory katarowe
10. Maciej Jabłoński, Będę pamiętać (2012)
11. cyrulik dentysta
12. Allison Cameron, Gibbous moon (1991)
13. na kaszel i ciężkość w piersiach

train
translation
university
urine
wedding
weapons
weight
wine
wow
sport
square
stone
study
superman
temperature
time
toothpaste
toy
engagement
hat
language
line
perfume
translation
wine
dye
dress
harvester
fanning
glasses
computer
fitness
desk
slippers
jewelry
knife
helmet
oil
pen
pet
snacks
pan
socks
deck
dress
drug
dye
fan
fitness
flowers
food
fruit
stone
camera
clock
combs
counting
fishing
keyboard
makeup
microphones
mouse
paper
pack
photographs
print
school
sunglasses
trader
umbrella
underwear
yoga
bag
chinese
fat
film
gaming
hbo
hot
ice
study
music
red
show
train
sports
novel
mouse
science
sexy
auto
book
care
chair
chinese
cigarette
clothes
clothing
computer
coffee
desk
hospital
diplomacy
university
weight
wow
cosplay
creative
cup
time
weddingdress
engagement
rock
shopping
flowers
party
sport
food
paypal
fruit
beauties
wine
baseball
chair
cigarette
line
hat
fruit
perfume
glasses
fitness
clothing
cup
dye
desk
fanning
dress
computer
drug
camera
clock
combs
counting
fishing
keyboard
makeup
stone
toothpaste
toys
gaming
hot
umbrella
chinese
bag
underwear
hbo
fat
film
yoga
desk
auto
wow
clothes
care
diplomacy
hospital
weight
book
university
harvester
helmet
jewelry
knife
oil
pan
pen
pet
slippers
snacks
socks
translation
cigarette
perfume
language
beauties
chair
clothing
baseball
line
wine
engagement
flowers
food
fruit
hat
rock
shopping
sport
time
weddingdress
clothes
desk
diplomacy
auto
party
hospital
office
care
book
paypal
wow
weight
wow
train
study
sports
show
sexy
science
red
novel
music
mouse
ice
hot
hbo
gaming
film
fat
chinese
yoga
underwear
umbrella
trader
sunglasses
sofa
school
print
baby
baby
camera
combs
fishing
counting
keyboard
makeup
microphones
mouse
pack
paper
photographs
template
stone
pen
toys
slippers
socks
clock
toothpaste
snacks
pet
helmet
oil
knife
dye
harvester
pan
fitness
jewelry
glasses
fanning
drug
dress
desk
cup
computer
clothing
cigarette
chair
beauties
baseball
office
paypal
sport
rock
weddingdress
flowers
shopping
party
engagement
time
translation
baseball
perfume
wine
hat
language
line
beauties
fruit
food
computer
desk
cigarette
cup
clothing
dress
dye
fanning
drug
chair
pen
pan
oil
knife
jewelry
helmet
harvester
glasses
fitness
pet
clock
socks
combs
slippers
toothpaste
counting
snacks
stone
toys
camera
makeup
mouse
pack
paper
school
keyboard
fishing
photographs
print
bag
baby
yoga
chinese
umbrella
sofa
underwear
film
sunglasses
sexy
ice
hot
gaming
mouse
hbo
music
red
novel
science
hot
show
sports
study
train
university
weight
wow
auto
book
care
rock
diplomacy
party
sport
clothes
office
shopping
desk
paypal
hospital
hospital
time
book
diplomacy
office
clothes
care
desk
weddingdress
auto
party
paypal
shopping
engagement
rock
time
sport
flowers
food
weddingdress
baseball
chair
translation
fruit
wine
hat
beauties
perfume
language
line
engagement
flowers
food
fruit
hat
language
line
perfume
translation
wine
baseball
beauties
chair
cigarette
clothing
computer
cup
desk
dress
drug
dye
fanning
fitness
glasses
harvester
helmet
jewelry
knife
oil
pan
pen
pet
slippers
snacks
socks
stone
toothpaste
toys
camera
clock
science
security
sexy
shopping
show
sites
slippers
snacke
socks
spell
party
pandora
PayPal
pen
performance
perfume
pet
publicity
red
rock
information
knife
language
line
mouse
music
novel
office
oil
pan
hat
hbo
health
healthy
heart
helmet
home
hospital
hot
ice
fitness
flowers
food
forest
fruit
funny
gaming
glasses
great
harvester
desk
diplomacy
dress
drug
dye
engagement
fabric
fan
fat
film
chair
chinese
cigarette
clothes
clothing
coffee
computer
cosplay
creative
cup
aston
auto
baby
bag
baseball
basketball
beauties
book
care
cartoon
translation
university
unine
weapons
wedding
weight
wine
wow
sport
square
stone
study
superman
temperrature
time
toothpaste
toy
train
science
security
sexy
shopping
show
sites
slippers
snacks
socks
spell
pandora
party
paypal
pen
performance
perfume
pet
publicity
red
rock
aston
auto
baby
bag
baseball
basketball
beauties
book
care
cartoon
chair
chinese
cigarette
clothes
clothing
coffee
computer
cosplay
creative
cup
desk
diplomacy
dress
drug
dye
engagement
fabric
fan
fat
film
fitness
flowers
food
forest
fruit
funny
gaming
glasses
great
harvester
hat
hbo
health
healthy
heart
helmet
home
hospital
hot
ice
information
knife
line
mouse
music
novel
office
oil
pan
sign
party
paypal
pen
performance
perfume
pet
publicity
red
rock
science
security
sexy
shopping
show
sign
sites
slippers
snacks
socks
spell
sport
square
stone
study
superman
temperature
time
toothpaste
toy
train
translation
university
urine
weapons
wedding
weight
wine
wow
aston
auto
baby
bag
baseball
basketball
beauties
book
care
cartoon
desk
diplomacy
dress
drug
dye
engagement
fabric
fan
fat
film
fitness
flowers
food
forest
fruit
Funny
gaming
glasses
great
harvester
hat
hbo
health
healthy
heart
helmet
home
hospital
hot
ice
information
knife
line
mouse
music
novel
office
oil
pan
pandora
party
paypal
pen
performance
perfume
pet
publicity
red
rock
science
security
sexy
shopping
show
sign
sites
slippers
snacks
socks
spell
sport
square
stone
study
superman
temperature
time
toothpaste
toy
train
translation
university
urine
weapons
wedding
weight
wine
wow

Muzyka w dawnym Poznaniu. Kolegiata św. Marii Magdaleny (1)

W Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu zachował się zbiór nut przekazany z fary poznańskiej w 1974 roku. Nieodłącznie z nim wiąże się historia kapeli wokalno-instrumentalnej, która swą działalność rozpoczęła w nieistniejącej już dziś kolegiacie św. Marii Magdaleny. Kolegiata pełniła funkcję głównego parafialnego kościoła miasta Poznania do 1773 roku. To w tym miejscu skupione było nie tylko życie religijne mieszkańców miasta, ale także muzyczne. Muzyka bowiem była ważnym elementem sprawowania służby Bożej. Kolegiata mieściła się na dzisiejszym placu Kolegiackim i otoczona była cmentarzem. Jej wieża przez wiele stuleci stanowiła symbol miasta. W pożarze podczas najazdu Szwedów w 1656 roku spłonęło wnętrze świątyni. Odbudowa trwała aż do roku 1661. W 1773 roku kościół dotknęła następna tragedia. Uderzenie pioruna wywołało pożar, który niemal doszczętnie strawił budynek i po którym świątynia nigdy już się nie podźwignęła. Pozostałości pochłonął kolejny pożar w 1780 roku. Ruiny ostatecznie rozebrano w 1802 roku.

Pierwsze, odnalezione do tej pory informacje archiwalne o obecności muzyki w tym kościele pochodzą z 1654 roku (Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, sygn. DF pap 265, s. 117):

Z wpisu testamentowego wynika, że niejaka Anna Błażejowa przeznaczyła kwotę 1000 zł „na muzykantów”, którzy funkcjonowali w ówczesnej kolegiacie. Dalej czytamy, że pieniądze „miały być dystrybuowane na muzykę podług świąt uroczystych, a mianowicie Narodzenia Pańskiego, Wielkiej Nocy, Świątek, Bożego Ciała, S. Jana Krzciciela, S. Anny, poświęcania Kościoła S. M. Magdaleny, y inszych Świąt Przenajświętszej Boga Rodzice”. Jednak najważniejszym  dokumentem, który potwierdza działalność w kolegiacie św. Marii Magdaleny zorganizowanego zespołu muzycznego jest Decretum Erectionis Congregationis Musicorum in Ecclesia Collegiata D.M. Magdalenae Posn.[anensis] – Dekret erekcji Bractwa (Kongregacji) Muzyków w kolegiacie farnej św. Marii Magdaleny w Poznaniu (patrz ilustracja główna – Archiwum Archidiecezjalne, sygn. DF pap 265, s. 126). Wynika z niego, że dnia 23 marca 1668 roku muzycy zwrócili się do generalnego konsystorza poznańskiego Wojciecha Dobrzelewskiego, aby ten erygował kongregację muzyków we wspomnianym kościele. Oficjał wyraził zgodę i wpis ratyfikował. Można zatem uznać ową datę i całe wydarzenie za oficjalny początek funkcjonowania kapeli wokalno-instrumentalnej w kolegiacie. Do tej pory nie udało się ustalić składu zespołu w chwili jego powołania. Czesław Sikorski, zajmujący się historią zespołu w latach 60. XX wieku, powołał się na dokument archiwalny z roku 1688. Miał to być spis muzyków wraz z wysokością ich wynagrodzeń. Nie dysponując obecnie oryginalnym dokumentem możemy jedynie jego treść przytoczyć za Sikorskim:

  1. Tomasz Białobrzeski – organista flor. 30-
  2. Paweł Kociałkowski – kantor flor. 10-
  3. Franciszek Zielakiewicz – ad stand [zast. kantora] flor. 15-
  4. Marian Lutżykowski – wokalista flor. 4-
  5. Paweł Sokalski – wokalista flor. 4-
  6. X Michał Kreutzer – skrzypek flor. 15-
  7. X Marcin Franc. Klenek – skrzypek flor. 15-
  8. Marcin Groblicz – skrzypek i wokalista flor. 15-
  9. Marcin Józef Walter – kwartpuzonista flor. 15-

Na szczególną uwagę w powyższym spisie muzyków zasługuje Marcin Groblicz, który w sposób wyjątkowy wpisał się w kulturę muzyczną Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku. Był lutnikiem, którego instrumenty były niezwykle cenione w owym czasie i po dziś dzień przedstawiają ogromną wartość artystyczną. Skrzypce jego autorstwa możemy oglądać w poznańskim Muzeum Instrumentów Muzycznych.

Na początku XVIII wieku nastały problemy z funkcjonowaniem kapeli, a może nawet jej upadek. W latach 1701–1702 liczba zatrudnionych muzyków spadła do ośmiu, przy czym zostało tylko dwóch skrzypków. Wszystko wskazuje na to, że zespół opuścił Marcin Groblicz. Wspomniany Sikorski uznał, że w 1704 roku kapela zakończyła swoją działalność. Czynniki zewnętrzne rzeczywiście nie sprzyjały funkcjonowaniu zarówno kapeli farnej, jak i innych zespołów w mieście. Poznań na początku XVIII wieku był kilkakrotnie oblegany, dotknęły go działania wojenne III wojny północnej, w latach 1709–1711 panowała zaraza. Miasto było doszczętnie zniszczone i wielokrotnie plądrowane przez obce wojska, a tragiczny stan pogłębiał się. W 1721 roku ówczesny kantor kościoła [Wichrowski?], który zarazem sprawował funkcję organisty, donosił, że od półtora roku nie otrzymuje zapłaty i z tego tytułu należy mu się 500 złotych. Problemy zatem nie ustały. Z kolei wpis w księgach archiwalnych z 1738 roku może potwierdzać, że zespół na dobre powrócił do kolegiaty (Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, sygn. CMM 38, s. 15):

tłum. fragmentu:

  • […] W Niedzielę Bożego Ciała za Mięso dla kapeli Fl…………………………………… 8.
  • Dla Kapeli za Piwo…………………………….11.
  • Za uroczystość S. Maryji Magdaleny i przez całą oktawę na piwo dla Kapeli i Gości którzy na Chorze grawali Fl…………………………..15. […]

Skład ówczesnej kapeli przedstawiał się następująco: kantor, organista, dwóch wokalistów, dwóch skrzypków i dwóch trębaczy. Kapela do 1763 roku miała dość stabilny status. Sytuacja ponownie się pogorszyła – wiadomo, że w tymże roku liczba muzyków została zmniejszona do pięciu. W roku 1765 kierownictwo zespołu objął ksiądz Cyzelt, któremu nie płacono przez rok. Aby odzyskać zaległe wynagrodzenie, dopuścił się sprzedaży pary kotłów kościelnych i otrzymaną za nie kwotę pokwitował jako swoją zaległą należność za pracę. Widocznie sytuacja nie uległa zmianie, gdyż w połowie 1768 roku Cyzelt zrezygnował ze stanowiska. Jego obowiązki przejął J. Jaworski, który jednocześnie był skrzypkiem w zespole. I jemu wynagrodzenie również wypłacane było nieregularnie. W zachowanych rękopisach muzycznych, o których mowa na samym wstępie, odnajdujemy ślad działalności Jaworskiego, i to bardzo niezwykły. Obwoluta Litanii [F] Vaclava Pichla (sygn. PL-Pa Muz MM IV/5; ZNF 144) została sporządzona ze starszego, pochodzącego z roku 1771 rękopisu Arii ex G „Laetare Mater Sion” nieznanego autora. Ten zapis jest bardzo cenny  ze względu na widniejące tam nazwisko Jaworskiego jako skryptora. Oto odpis tej karty tytułowej wraz z ilustracją:

Aria ex G. / Laetare Mater Sion / Canto Solo / Violinis 2bs / Obois 2bs / Cornis 2bs ex G / Alto Viola / Con Organo / Ex Rebus / J. Jaworski / Mpp / Anno D [omi]ni 1771 / Die 10. Augusti .

Jest to jeden z nielicznych zachowanych przekazów repertuaru, który był wykonywany jeszcze w kolegiacie św. Marii Magdaleny przed jej upadkiem. Rok powstania rękopisu – 1771 – wskazywałby, że zespół działał dobrze i dysponował dość poważnymi zasobami, na co wskazuje obsada utworu: sopran solo, dwoje skrzypiec, altówka, dwa oboje, dwa rogi i organy. Trudno to w tej chwili w pełni zweryfikować biorąc pod uwagę informacje zamieszczone powyżej o pogorszeniu się warunków muzyków w kolegiacie. Może kapelę farną wspomagała „po sąsiedzku” kapela jezuicka? Ostatecznie w 1774 roku zespół ponownie przestał istnieć, co można również tłumaczyć sytuacją polityczną: w 1770 roku Poznań zdobyły wojska rosyjskie i pozostawały w nim do jesieni 1771 roku, po czym wkroczyły wojska pruskie i okupowały miasto prawie do końca 1773 roku. Rozpoczął się Sejm Rozbiorowy, który ratyfikował I rozbiór Rzeczypospolitej. W tym czasie nastąpiła również kasata zakonu jezuitów decyzją papieża Klemensa XIV, co miało również swoje konsekwencje w Poznaniu. Kolegium Jezuickie znajdowało się w bezpośrednim sąsiedztwie kolegiaty św. Marii Magdaleny, która w 1773 roku prawie doszczętnie spłonęła w wyniku uderzenia pioruna. Kapela w wyniku pożaru straciła „swój” kościół. Dnia 16 listopada 1773 roku poznańskim jezuitom został odczytany przez delegowanych komisarzy miasta Poznania dekret papieski. Przystąpiono natychmiast do jego wykonania i przejęto cały jezuicki majątek. Kasacie uległy też kapela i bursa muzyczna działające przy tym zakonie. Pojawiła się zatem w Poznaniu cała rzesza bezrobotnych muzyków, którzy musieli odnaleźć się w nowej, niesprzyjającej im rzeczywistości. Ale o tym już w następnym odcinku …

Literatura:

  • Zbigniew Chodyła, Źródła do dziejów kapeli farnej-miejskiej z drugiej połowy XVIII wieku , „Kronika Miasta Poznania”, t. 3: Stara i nowa fara , Poznań 2003, s. 160–178.
  • Alina Mądry, Barok, cz. 2: 1697–1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, „Historia Muzyki Polskiej” t. III, Warszawa 2013, s. 130-155.
  • Alina Mądry, „Muzyka farska” w XVIII-wiecznym Poznaniu, w: W służbie sacrum. Z kultury muzycznej Jasnej Góry i Poznania w XVIII wieku, katalog wystawy, red. Patryk Frankowski, Alina Mądry, Poznań 2012, s. 23–51.
  • Stanisław Olędzki, O «Collegium Musicorum Posnaniensium» i jego trzystuletniej tradycji , „Studia Muzealne”, Poznań 1969, z. VII, s. 110–117.
  • Czesław Sikorski, Z historii kultury muzycznej Poznania , cz. 2: Kapela farna , „Życie Śpiewacze”, 1961, nr 1, s. 28–33.