Bartłomiej Pękiel

Bartłomiej Pękiel uznawany jest dziś za jednego z najważniejszych kompozytorów działających w XVII wieku. Przez wiele lat kierował dwoma najbardziej prestiżowymi zespołami muzycznymi – kapelą królewską oraz wawelską kapelą katedralną. Pozostawił po sobie obszerny i różnorodny zbiór kompozycji. Niestety o jego życiu wciąż wiemy niewiele.

Do dzisiaj nie zachowały się żadne informacje nie tylko o dacie i miejscu urodzenia Pękiela, ale również o jego życiu sprzed działalności w kapeli królewskiej Władysława IV Wazy. Dodatkową trudność nastręcza różnorodna pisownia nazwiska kompozytora, jaka pojawia się w źródłach pisanych (Peckel, Pechel, Pekel, Pekell, Pekiel). Co ciekawe, jeden z czołowych niemieckich teoretyków muzyki, Johann Mattheson, próbował na podstawie niektórych form zapisu wykazać niemieckie pochodzenie kompozytora.

Pierwsze potwierdzone informacje o życiu Pękiela pochodzą z 1632 roku, kiedy to dołączył do kapeli królewskiej kierowanej wówczas przez włoskiego muzyka Marca Scacchiego. Początkowo pełnił w zespole funkcję organisty, wkrótce został mianowany wicekapelmistrzem, a po wyjeździe Scacchiego w 1649 roku de facto objął kierownictwo nad kapelą. Tytuł maestro di capella otrzymał jednak dopiero w 1653 roku, będąc jednocześnie pierwszym kapelmistrzem niemającym włoskiego pochodzenia, jaki zarządzał zespołem w XVII stuleciu. Do jego obowiązków należało pisanie i nauczanie nowego repertuaru religijnego, dodatkowo kształcił młodych muzyków (4 chłopców dyszkancistów) oraz dbał o stan instrumentów muzycznych, które kapela posiadała. Pękiel był bardzo cenionym kompozytorem i organistą, zarówno w środowisku muzyków, jak i dworskim. W krótkim przewodniku po Warszawie, Gościniec abo krotkie opisanie Warszawy, z 1643 roku kompozytor Adam Jarzębski wyraził się o nim w sposób bardzo pochlebny: Marek Capellae magistrem / Skaki, a wicemagistrem / Pekiel, zacny organista, / Dobry z nimże komponista. O wielkim uznaniu pracy i talentu kompozytora w środowisku dworskim świadczy nadanie mu przez króla ok. 140 ha ziemi i posiadłości na terenie Ujazdowa.

Niestety w roku 1655 po najeździe Szwedów, zespół, którym kierował Pękiel, został rozproszony a on sam został zwolniony z obowiązku służby wojskowej i wraz z innymi członkami dworu wyjechał najprawdopodobniej do Wiednia. Po powrocie do Polski dalsze losy Pękiela były związane już nie z kapelą królewską a z wokalno-instrumentalną kapelą katedralną na Wawelu, nad którą objął kierownictwo w 1658 roku. Pełnił tą funkcję do śmierci; zmarł około 1670 roku.

Do naszych czasów zachowało się 29 kompozycji Bartłomieja Pękiela. Są to utwory wokalne, wpisujące się w tzw. prima pratica i nawiązujące do polifonii renesansu oraz wokalno-instrumentalne, będące zgodne z założeniami barokowej seconda pratica. Ich stylistyczna dwoistość odzwierciedla upodobania ośrodków, w których w owym czasie tworzył kompozytor. Dla królewskiej kapeli Władysława IV Wazy pisał głównie utwory wokalno-instrumentalne, nawiązujące do włoskich zdobyczy muzyki baroku. W czasie pracy w katedralnej kapeli na Wawelu komponował zaś głównie msze a capella lub z towarzyszeniem basso continuo, co uwarunkowane było działalnością tamtejszej kapeli rorantystów wykonującej głównie renesansową polifonię a capella. Główny trzon kompozycji Pękiela stanowią opracowania cyklu mszalnego oraz motety i pieśni pisane do tekstów religijnych.

Bardzo ważnym utworem Pękiela jest Audite mortales, uznawany za dialog religijny. Jego treść osnuta jest wokół tematyki Sądu Ostatecznego, postaci to Chrystus, anioł i grzesznicy. Jest to wieloodcinkowa kompozycja wykorzystująca technikę koncertującą, dodatkowo można dostrzec w niej elementy retoryki muzycznej.

Pośród wszystkich kompozycji kapelmistrza na szczególną uwagę zasługują także niektóre cykle mszalne – Missa Concertata La Lombardesca, czy Missa paschalis. Pierwsza z nich, przeznaczona na bardzo rozbudowaną obsadę stanowi przykład zastosowania popularnej w owym czasie techniki polichóralnej i została najprawdopodobniej oparta na tańcu w stylu lombardzkim. Wspomniany obok niej cykl mszalny przeznaczony na czterogłos wokalny nawiązuje jeszcze do renesansowej polifonii. Jednocześnie ze względu na przeznaczenie kompozycji – okres Wielkanocny – w toku jej przebiegu Pękiel wykorzystał popularną pieśń śpiewaną do dziś, Chrystus Pan zmartwychwstał.

Z całą pewnością Bartłomiej Pękiel jest kompozytorem wartym uwagi i podziwu. Zachęcam do przesłuchania niektórych z jego kompozycji zawartych w znajdującej się poniżej playliście.

Bibliografia:

Zofia Dobrzańska-Fabiańska, Pękiel Bartłomiej, [w:] Encyklopedia Muzyczna PWM, t. 8, red. E. Dziębowska, Kraków 2004, s. 83-87.

Mirosław Perz, Pękiel Bartłomiej, [w:] The New Grove Dictionary of Music and Musicians [dostęp online 20.02.2017].

Barbara Przybyszewska-Jarmińska, Barok, cz. 1, „Historia Muzyki Polskiej”, t. III, Warszawa 2006.

zdjęcie: Jean-Antoine Watteau, Love in the Italian Theatre / Wikimedia Commons

Święta Lipka – barokowa perła Warmii i Mazur

Kilka miesięcy temu, robiąc porządki w moich pamiątkach z lat szkolnych, znalazłam medalik. Prosty, z „pozłacanego” plastiku i naklejką z Matką Boską. Medalik z gatunku tych, które kupowało się na odpustach lub pielgrzymkach, dawało w prezencie dzieciom lub wnukom z przykrą świadomością, że raczej szybko wylądują na dnie szuflady i już nigdy więcej nie ujrzą światła dziennego. Dostałam go chyba w podstawówce od jednej z koleżanek, która przywiozła go z wycieczki do Świętej Lipki – sanktuarium, w którym był lub przynajmniej o którym słyszał każdy mieszkaniec północno-wschodniej Polski.

Mimo, że o tym zabytkowym sanktuarium maryjnym, którego historia sięga XIV wieku, dowiedziałam się kilkanaście lat temu, to dopiero w ostatnich latach moich studiów muzykologicznych zainteresowałam się historią Świętej Lipki jako ośrodka, który miał ogromne znaczenie dla rozwoju kultury muzycznej na Pojezierzu Mazurskim. Już w średniowieczu rzesze pielgrzymów z Warmii, Prus, ale także dalszych zakątków kraju ściągały tam, by prosić o wstawiennictwo Matki Boskiej. W pierwszych dekadach XVI wieku zakazano jednak wiary katolickiej w państwie pruskim, zniszczono kaplicę i utopiono słynącą cudami figurkę Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Dopiero w 1618 roku przywrócono katolikom na tym obszarze swobody wyznaniowe, a samo sanktuarium przekazano pod opiekę jezuitom. To właśnie dzięki jezuitom, którzy rozpoczęli odbudowę kaplicy, a następnie przygotowali teren pod budowę kościoła, sanktuarium zaczęło ponownie przyciągać pielgrzymów. Kościół został konsekrowany w ostatnich latach XVII wieku, a przez następnych kilka dekad był wyposażany i zdobiony, by ostatecznie stać się jednym z najpiękniejszych przykładów późnobarokowej architektury w Polsce.

fot. Emil Popis

Historia sanktuarium urywa się w wielu opracowaniach mniej więcej na roku 1780, w którym nastąpiło ogłoszenie kasaty zakonu i kontynuowana jest dopiero po 1932 roku, kiedy to jezuici powrócili do Świętej Lipki. Ta luka w historii sanktuarium, a w szczególności okres od konsekracji kościoła do końca XVIII wieku, jest tymczasem najciekawsza ze względu na rozkwit kultury muzycznej w regionie. W nowej świątyni należało bowiem zadbać o oprawę muzyczną nabożeństw i dlatego w pierwszych latach XVIII stulecia swoją działalność w Świętej Lipce rozpoczęła kapela wokalno-instrumentalna, a w latach 1719-1721 wybudowano wielkie organy. Budowa zamówionych w Królewcu organów trwała kilka lat, pochłonęła ogromne środki pieniężne i ostatecznie opóźniła się ze względu na rozszerzenie zamówienia o trzeci manuał i pedał. Świętolipskie organy są jednak do dzisiaj chlubą sanktuarium, a ich prezentacja odbywa się kilka razy dziennie niemal przez cały rok.

Wraz z zakończeniem budowy organów rozpoczął się kolejny etap w historii jezuickiego ośrodka. W 1722 roku zakonnicy postanowili założyć szkołę muzyczną, która w dokumentach z XVIII wieku określana jest jako Bursa Musicorum lub Domus Mansionis Adolescentium Musicorum. Bursa muzyczna, do której przyjmowano uzdolnioną młodzież z okolic Świętej Lipki, powstała przede wszystkim w celu profesjonalnego wykształcenia muzyków do chóru i kapeli muzycznej, a także organistów dla okolicznych parafii. Wykwalifikowani muzycy mogli zadbać o oprawę muzyczną nabożeństw, w których uczestniczyli licznie przybywający do sanktuarium pielgrzymi. Natomiast w szerszej perspektywie, celem działalności muzycznej jezuitów było także przyciągnięcie wiernych z terenów objętych protestantyzmem do Kościoła katolickiego. Rodzice, których było stać na opłacenie edukacji swoich utalentowanych muzycznie dzieci, chętnie posyłali je na naukę do Świętej Lipki, która trwała najprawdopodobniej od czterech do sześciu lat. Wiemy, że młodzi muzycy uczyli się tam śpiewu i gry na różnych instrumentach, a za ich edukację byli odpowiedzialni organista, kapelmistrz oraz dwóch nauczycieli. Nie posiadamy dokumentów potwierdzających poziom wykonawczy świętolipskiej kapeli, ale na podstawie informacji o innych prowadzonych przez jezuitów bursach muzycznych możemy podejrzewać, że był on dobry. Zarówno bursa, jak i kapela muzyczna działały pod opieką jezuitów aż do kasaty zakonu i ostatecznego przejęcia Świętej Lipki w 1783 roku. Szkoła muzyczna (pod władzą kapituły warmińskiej i lokalnego proboszcza) działała tam jednak aż do 1909 roku, podtrzymując tradycję kształcenia i wykonawstwa muzycznego w tym ośrodku.

fot. Emil Popis

Zagadnienie najbardziej zagadkowe i w dalszym ciągu opracowywane związane jest ze zbiorem muzykaliów zachowanym po świętolipskiej kapeli. Wiemy, że zbiór ten zawiera około 3000 utworów i jest obecnie przechowywany w Bibliotece Bobolanum przy Kolegium Księży Jezuitów w Warszawie. Kompozycje XVIII-wieczne stanowią sporą część zachowanej kolekcji, a wśród nich można odnaleźć utwory zarówno polskich, jak i zagranicznych kompozytorów. Kolejnym argumentem potwierdzającym dobry poziom jezuickiego szkolnictwa i kapeli działającej w Świętej Lipce jest to, że wśród autorów zachowanych rękopisów i druków są na przykład Wojciech Dankowski, Józef Haydn, Johann Baptist Wanhal, Wolfgang Amadeusz Mozart, Ignaz Pleyel, Antonio Vivaldi, Frantisek Xaver Brixi czy Giovanni Battista Pergolesi.

Święta Lipka jest w dalszym ciągu ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym dla rejonu północno-wschodniej Polski. Ciekawi mnie, jak wielu z przybywających tam tłumnie turystów, podczas słuchania koncertu organowego zastanawia się nad muzyczną przeszłością tego miejsca. Wierzę, że skatalogowanie i opracowanie zachowanego po świętolipskiej kapeli zbioru muzykaliów pozwoli muzykologom przywrócić pamięć o historii tego miejsca oraz kulturze muzycznej regionu Warmii i Mazur.

Bibliografia:

Alina Mądry, Barok, cz. 2: 1697-1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, „Historia Muzyki Polskiej”, t. III, Warszawa 2013.
Jerzy Kochanowicz, Geneza, organizacja i działalność jezuickich burs muzycznych, Kraków 2002.
Jerzy Kochanowicz, Słownik geograficzny jezuickich burs muzycznych, Kraków 2002.
Jan Obłąk, Szkoła muzyczna w Świętej Lipce, w: Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 3, 1960, s. 351-371 (artykuł dostępny w kolekcji cyfrowej bazhum.muzhp.pl).

zdjęcie: Święta Lipka – organy w Kościele NMP. Ludwig Schneider / Wikimedia