Przewodnik po polskich orkiestrach barokowych (cz. 1)

Jeśli interesujesz się muzyką dawną i lubisz posłuchać jej także na żywo w wykonaniu rodzimych muzyków, ale nie wiesz gdzie i jak zacząć szukać ciekawych koncertów, to poniższe zestawienie może okazać się pewnym drogowskazem. W Polsce działa coraz więcej większych i mniejszych zespołów specjalizujących się w muzyce dawnej, dlatego swój przegląd poświęcam tym razem wyłącznie dużym, orkiestrowym składom. W moim zestawieniu znalazły się zarówno orkiestry, które zaczęły swoją działalność artystyczną kilkadziesiąt lat temu, jak i młode, istniejące zaledwie od kilku lat zespoły. Łączy je jednak brak zgody na artystyczną stagnację oraz nieustanna chęć podejmowania nowych wyzwań i realizowania oryginalnych projektów.

Zespół Instrumentów Dawnych Warszawskiej Opery Kameralnej Musicae Antiquae Collegium Varsoviense (MACV)

MACV, założony w 1957 roku przez Stefana Sutkowskiego, jest najstarszym w Polsce zespołem wykonującym muzykę dawną. Od 1993 działa pod kierunkiem klawesynisty Władysława Kłosiewicza, a od 2015 roku kierownikiem artystycznym pionu Opera Barok Warszawskiej Opery Kameralnej jest Lilianna Stawarz, która także prowadzi od klawesynu i pozytywu opery, dzieła instrumentalne oraz wokalno-instrumentalne. W repertuarze zespołu jest około 20 dzieł operowych, utwory kompozytorów polskiego baroku oraz dziesiątki dzieł europejskiej muzyki instrumentalnej i wokalno-instrumentalnej. Od 2014 roku Warszawska Opera Kameralna współpracuje ze Stowarzyszeniem Dramma per Musica, którego celem jest prezentowanie szerokiej publiczności niewykonywanych dotąd w Polsce oper barokowych.


Arte dei Suonatori

Orkiestra Arte dei Suonatori została założona w 1993 roku przez skrzypków, Ewę i Aureliusza Golińskich, i jest obecnie jednym z najlepiej rozpoznawanych w Europie polskich zespołów, które specjalizują się w wykonawstwie muzyki dawnej. Zespół może pochwalić się sporym repertuarem, w którego skład wchodzi około 600 kompozycji wraz z 17 nagranymi płytami na 13 albumach. To, czego na pewno nie można orkiestrze odmówić to nieustanne podejmowanie nowych projektów muzycznych i intensywna działalność koncertowa. Arte dei Suonatori jest także twórcą całorocznego festiwalu „Muzyka Dawna – Persona Grata”, w ramach którego organizuje serie koncertów w różnych ośrodkach w Polsce i zaprasza do współpracy wielu zagranicznych muzyków specjalizujących się w muzyce dawnej. Zespół angażuje się także we współpracę z muzykami spoza świata muzyki dawnej – pod koniec ubiegłego roku w ramach 3×3 Festival orkiestra koncertowała z Agatą Zubel i Gabą Kulką, a już w marcu rozpocznie trasę koncertową promującą nową płytę nagraną razem z Czesławem Mozilem („Księga Emigrantów.Tom II”).


Goldberg Baroque Ensemble i Goldberg Vocal Ensemble

Orkiestra barokowa Goldberg Baroque Ensemble została założona przez Andrzeja Mikołaja Szadejkę w 2008 roku w Gdańsku. W skład zespołu wchodzą instrumentaliści oraz wokalna grupa kameralistów, która występuje też a capella jako Goldberg Vocal Ensemble. Podkreślić należy fakt, że zespół działa na polu popularyzacji repertuaru tworzonego w Gdańsku w epoce baroku i współpracuje z Biblioteką Gdańską Polskiej Akademii Nauk. W ramach projektu „Muzyczne Dziedzictwo Miasta Gdańska” zespół nagrał już kilka albumów z kompozycjami, które zachowały się w gdańskich zbiorach bibliotecznych. Za płytę „The Gdańsk Baroque Cantatas” Goldberg Baroque Ensemble został nominowany w 2015 roku do Fryderyków w kategorii muzyka dawna. Orkiestra występuje też regularnie w ramach Festiwalu Goldbergowskiego organizowanego corocznie w Gdańsku. Dzięki współpracy z niemiecką wytwórnią płytową Musikproduktion Dabringhaus und Grimm (MDG) zespół zainicjował nową serię płytową Musica Baltica, na której ma zamiar promować zapomniane kompozycje twórców z regionu Morza Bałtyckiego.


Orkiestra Kore

Orkiestra Kore to stosunkowo młody zespół założony przez klawesynistkę Joannę Boślak-Górniok. Zaprosiła ona do współpracy zarówno bardziej doświadczonych muzyków, jak i młodych instrumentalistów, którzy stoją dopiero u progu swojej kariery artystycznej. Zespół zaczął swoją działalność podczas festiwalu Muzyka w Raju w Paradyżu, następnie występował podczas dwóch ostatnich edycji Poznań Baroque, a w 2016 roku koncertował także w Filharmonii Narodowej wykonując utwory J.S. Bacha, C.Ph.E. Bacha oraz G.P. Telemanna.


Capella Cracoviensis

Capella Cracoviensis to zespół założony ponad 45 lat temu, którym do 2008 roku kierował dyrygent i muzykolog Stanisław Gałoński. Obecnie funkcję dyrektora i kierownika artystycznego pełni organista, klawesynista i dyrygent Jan Tomasz Adamus. Ta specjalizująca się w wykonawstwie muzyki dawnej orkiestra ma w swoim repertuarze największe dzieła barokowej muzyki instrumentalnej, wokalno-instrumentalnej oraz kilka oper. Zespół ma na swoim koncie dwa albumy nagrane dla francuskiego wydawnictwa Alpha / Outhere Music z Te Deum Charpentiera i Lully (2014) oraz kompletem motetów Jana Sebastiana Bacha (2015). Ciekawym projektem, w który Capella została zaangażowana w 2013 roku jest album z koncertami klawesynowymi J.S. Bacha, na którym orkiestra towarzyszy Piotrowi Orzechowskiemu i Marcinowi Maseckiemu, którzy grają na tym nagraniu na fortepianach elektroakustycznych. Do najnowszych projektów fonograficznych orkiestry należy płyta z 2016 roku z Adriano in Siria (dramma per musica) G.P. Pergolesiego dla wytwórni Decca.


Gradus ad Parnassum

To zespół instrumentalny specjalizujący się w muzyce dawnej, który działa od 2012 roku pod kierownictwem artystycznym Krzysztofa Garstki. Co ciekawe, choć zespół jest obecnie związany głównie z Warszawą i Orkiestrą Barokową Akademii Operowej, to rozpoczął swoją działalność podczas Festiwalu Camera Pro Classica organizowanego cyklicznie w Sejnach na Podlasiu. W 2016 roku młodzi muzycy uczestniczyli w realizacji opery „Cud, czyli Krakowiaki i Górale” Jana Stefaniego w reżyserii Jarosława Kiliana i pod kierownictwem muzycznym Władysława Kłosiewicza, a we wrześniu ubiegłego roku wystąpili w ramach II Festiwalu Oper Barokowych w Teatrze Królewskim w Warszawie.

 

Cornu Copiae

Cornu Copiae to kolejna młoda orkiestra kameralna specjalizująca się w muzyce dawnej wykonywanej na instrumentach historycznych. Zespół powstał w 2015 roku z inicjatywy skrzypaczki Karoliny Habało, a od 2016 roku działa pod skrzydłami Fundacji Promocji Kultury i Sztuki Ad Operam. W skład orkiestry wchodzą studenci i absolwenci Katedry Muzyki Dawnej krakowskiej Akademii Muzycznej oraz kilku uczelni zagranicznych. Cornu Copiae ma w swoim repertuarze utwory instrumentalne kompozytorów barokowych, a szczególne miejsce zajmują w nim koncerty instrumentalne na dwóch lub więcej solistów. Miejmy nadzieję, że wkrótce będzie można posłuchać zespołu na żywo także w innych polskich miastach!

Zaprezentowane w zestawieniu orkiestry barokowe działają w różnych miastach w Polsce, jednak są to przede wszystkim duże ośrodki, w których funkcjonują wyższe uczelnie muzyczne. Nie znaczy to jednak, że mieszkając w mniejszym mieście jesteśmy pozbawieni szansy usłyszenia muzyki dawnej na żywo! Na przykład, Arte dei Suonatori koncertuje co roku w mniejszych miastach w ramach festiwalu „Muzyka Dawna – Persona Grata”, a Orkiestrę Kore można usłyszeć każdego lata w Paradyżu i innych miejscowościach w Wielkopolsce. Ogromnym atutem tego typu zespołów jest to, że nie są przywiązane na stałe do jednej sali koncertowej. Dlatego możemy je usłyszeć zarówno na dużym koncercie w Warszawskiej Archikatedrze, jak i w małym kościele na Mazurach.

Tutaj możecie znaleźć więcej informacji o zespołach, ich płytach i koncertach:

  • Warszawska Opera Kameralna – http://www.operakameralna.pl/?news_pl
  • Arte dei Suonatori – http://www.artedeisuonatori.pl/#ads
  • Goldberg Baroque Ensemble – http://www.goldbergensemble.eu/index.html
  • Orchestra Kore – http://www.koreorchestra.pl
  • Capella Cracoviensis – http://capellacracoviensis.pl
  • Cornu Copiae – http://adoperam.com.pl/cornu-copiae/

Goldberg Baroque Ensemble i gdańskie kantaty

Po obfitujących w festiwale muzyki dawnej i premiery płytowe ostatnich miesiącach ubiegłego roku, z zaciekawieniem czekałam na to, co przyniosą nam kolejne tygodnie stycznia. Chyba już na początku tego tekstu muszę stwierdzić, że miłośnicy muzyki barokowej nie mogli sobie wymarzyć lepszej noworocznej premiery – albumu nagranego przez polski zespół, dla zagranicznej wytwórni, a do tego z nieznanym dotąd repertuarem autorstwa kompozytorów działających w XVII i XVIII wieku w Gdańsku. Mowa oczywiście o najnowszej płycie Goldberg Baroque Ensemble z kantatami barokowymi ze zbiorów Biblioteki Gdańskiej PAN.

Założony w 2008 roku w Gdańsku Goldberg Baroque Ensemble należy do wąskiego grona polskich orkiestr barokowych, które specjalizują się w wykonywaniu i promowaniu utworów z własnego miasta lub regionu. Dlatego też muzyków skupionych wokół Andrzeja Szadejki – pomysłodawcy, założyciela i dyrygenta – możemy usłyszeć rokrocznie na Festiwalu Goldbergowskim, podczas którego wykonują kompozycje twórców związanych z Gdańskiem. Dzięki współpracy z Biblioteką Gdańską Polskiej Akademii Nauk udało się także zapoczątkować serię fonograficzną z nagraniami utworów, które zachowały się w tamtejszych zbiorach. Do tej pory zespół wydał kilka albumów z kantatami na różne okresy roku liturgicznego oraz z pasją Johanna Balthasara Freislicha. Oprócz grupy instrumentalistów oraz chórzystów (występujących także z repertuarem a capella jako Goldberg Vocal Ensemble) w projekt zostali zaangażowani soliści: Marie Smolka (sopran), Franziska Gottwald (alt), Hermann Oswald (tenor) i Markus Flaig (bas).

J. V. Meder – Kantata Singet, lobsinget mit Hertzen und Zungen

Album Baroque Cantatas from Gdańsk nie tylko zainicjował współpracę zespołu z uznanym niemieckim wydawnictwem MDG, ale także stanowi początek nowej serii płytowej – Musica Baltica. Czym różni się zatem ten projekt od dotychczasowej współpracy zespołu z Gdańską Biblioteką PAN? Seria Musica Baltica nie ma mieć już tego ograniczenia związanego z wykorzystaniem wyłącznie gdańskich rękopisów. Choć pierwsza płyta z planowanej serii bazuje w dalszym ciągu wyłącznie na polskich, miejscowych źródłach, to zapowiadana jest spora różnorodność w zakresie pochodzenia rękopisów. Istnieje zatem szansa na poznanie muzyki kompozytorów takich jak np. Balthasar Erben, Johann Valentin Meder czy Crato Bütner, którzy nierzadko przez długi okres byli związani z gdańskimi kapelami, ale ich twórczość zachowała się niemal wyłącznie w innych ośrodkach (najczęściej w szwedzkiej Uppsali lub w archiwach niemieckich).

Na najnowszej płycie Goldberg Baroque Ensemble znalazło się siedem kantat autorstwa czterech kompozytorów. Nie są to, tak jak w przypadku poprzednich albumów, utwory na jeden, konkretny okres liturgiczny, ale kantaty skomponowane zarówno na święta kościelne, jak i okres zwykły. Wśród kompozytorów znaleźli się dwaj kolejni kapelmistrzowie Miasta Gdańska – Johann Valentin Meder (1649-1719) i Johann Balthasar Freislich (ok.1690-1774) oraz dwaj muzycy działający w Gdańsku w XVIII wieku – Johann Jeremias du Grain (17??-1756) i Johann Daniel Pucklitz (1705-1774). Oprócz tego, że wszystkie kantaty zostały napisane przez jednego z czterech „Johannów”, to elementem decydującym o doborze utworów nagranych na płycie była także wspólna proweniencja rękopisów – gdański kościół św. Jana.

J.B. Freislich – Kantata Das ist meine Freunde

Okładka płyty, z fragmentem Sądu Ostatecznego Memlinga, który również przechowywany jest w Gdańsku, w zbiorach Biblioteki Narodowej, nawiązuje do kompozycji otwierającej album – kantaty Singet, lobsinget mit Hertzen und Zungen Johanna Valentina Medera. Skomponowana na święto Michała Archanioła kantata zaskakuje dużą obsadą wokalno-instrumentalną, wykorzystaniem instrumentów dętych oraz wykonanymi z ogromną precyzją odcinkami tutti. Zupełnie inna w swojej formie i wyrazie jest kantata Hertzlich lieb hab ich dich o Herr Johanna Jeremiasa du Graina – organisty, ucznia Telemanna oraz organizatora życia muzycznego w XVIII-wiecznym Gdańsku. Choć początek kompozycji stawia większe wyzwania instrumentalistom niż wokalistom, to czwarty odcinek kantaty z fugą i błagalnym „erhöre mich!” stanowi spore wyzwanie dla najwyższych głosów w chórze. W zbiorach gdańskich zachowało się niestety tylko po kilka rękopisów z kompozycjami Medera i du Graina. Sytuacja ma się jednak zupełnie inaczej w przypadku dwóch kolejnych kompozytorów – Johanna Balthasara Freislicha i Johanna Daniela Pucklitza, którzy pozostawili w Gdańsku sporą, bo liczoną w dziesiątkach egzemplarzy, kolekcję rękopisów. Spośród trzech utworów Freislicha, które znalazły się na płycie Goldberg Baroque Ensemble, najbardziej zachwyca chyba napisana na Wielki Czwartek kantata Gott ist die Liebe z przepiękną, choć bardzo trudną, arią Gott gleichet einem grossen Meere. Na końcu albumu znalazły się dwie kompozycje Johanna Daniela Pucklitza, które zadziwiają zarówno poważnymi ustępami solo, jak i zabawnymi odcinkami tutti. Do tych kontemplacyjnych należy chociażby dość długa aria Lass mich, Jesu z kantaty Ich will in allen Sachen z piękną partią fagotu, zaś radosny chorus Ende gut, alles gut z pewnością potrafi wywołać uśmiech na ustach niejednego melomana.

Myślę, że album Baroque Cantatas from Gdańsk zachwyci wielbicieli muzyki barokowej nie tylko ciekawym i zupełnie nieznanym repertuarem kantatowym, ale także najwyższą jakością nagrania. Kibicuję całemu projektowi i z niecierpliwością czekam na kolejne płyty w ramach serii Musica Baltica!

 

Goldberg Baroque Ensemble – Baroque Cantatas from Gdańsk, Musica Baltica 1, MDG 2017

1. J. V. Meder – Singet, lobsinget mit Hertzen und Zungen a 11
2. J. J. du Grain –  Hertzlich lieb hab ich dich o Herr
3. J. B. Freislich – Jauchzet dem Herrn alle Welt
4. J. B. Freislich – Gott ist die Liebe
5. J. B. Freislich – Das ist meine Freunde
6. J. D. Pucklitz – Kehre wieder
7. J. D. Pucklitz – Ich will in allen Sachen