Flet traverso

Flet poprzeczny w barokowej Europie nie miał jednolitej nazwy. Równolegle funkcjonowały określania: German flute, flûte traversière, flûte allemande, flauto traverso, czy traversa. Z tą niejednoznacznością spotykamy się także obecnie, zazwyczaj jednak używamy terminów flet barokowy lub traverso (czyli z wł. poprzeczny) dla odróżnienia jednoklapowego fletu historycznego od fletu współczesnego.

Linię rozwoju traverso wyprowadzić można średniowiecza. Ilustracje z tego okresu są ważnym źródłem wiedzy o wyglądzie instrumentu i jego muzycznej roli.

Wizerunki flecistów z manuskryptu Cantigas de Santa María, XIII w.

źródło: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Cantiga_flute.jpg

W okresie Renesansu flety budowane były w różnych rozmiarach, z przeznaczeniem do grania w konsortach. Pod względem konstrukcyjnym posiadały one cylindryczne borowanie wewnętrzne i 6 otworów palcowych.

 

Flet dyszkantowy, altowy, tenorowy i basowy zilustrowane w traktacie

Musica instrumentalis deutsch Agricoli, 1529, s. XIII

źródło: http://www.dwarsfluit.com/fluitgeschiedenis/fluitgeschiedenis.htm

Flet barokowy powstał w wyniku transformacji instrumentu renesansowego, która rozpoczęła się ona w trzeciej ćwiartce XVII wieku, głównie na dworze francuskim i wniosła nowe idee konstrukcyjne – estetyczne i praktyczne. Wcześniejsza jednoczęściowa budowa fletu zastąpiona została podziałem instrumentu na sekcje. Poza oczywistymi względami transportowymi, miało to również zalety ekonomiczne: drewno fletu, narażone na zmiany wilgotności powietrza, często pękało. Wymiana pojedynczej części była łatwiejsza, niż konstruowanie nowego fletu w całości. Podział ułatwił także bardziej precyzyjne wykonywanie poszczególnych sekcji. Zmianie uległ kształt wewnętrzny instrumentu, wielkość otworu zadęciowego oraz otworów palcowych – wpłynęło to na intonację poszczególnych dźwięków. Dodano także klapę dla dźwięku dis/es, czyniąc flet w pełni chromatycznym.

Ważnym efektem tych zmian był wzrost popularności instrumentu. Na dworze francuskim traverso stało się faworytem wśród instrumentów melodycznych. Pojawili się tam pierwsi ważni wirtuozi: m.in. Jacques-Martin Hotteterre. Był on także budowniczym instrumentów oraz autorem publikacji: wśród nich były zarówno kompozycje muzyczne, jak i nowatorska metoda gry na instrumencie Principes de la Flûte traversière…(1707). Wskazywał w niej, że flet był w jego czasach jednym z najbardziej przyjemnych i modnych instrumentów we Francji.

Flet wczesnofrancuski, model Jacquesa-Martina Hotteterre’a – kopia

źródło: www.soubeyranflutes.com

Barokową ciekawostką było rozwiązanie techniczne, noszące nazwę corps de rechange. Różnice w stroju w zależności od lokalizacji geograficznej były jednym z największych problemów ówczesnych podróżujących virtuosi. Części wymienne – od 3 do 7 różnej długości – miały pomóc w rozwiązaniu tego problemu.

Corps de rechange

źródło: http://www.weemaelsflutes.be/

Flety barokowe wykonywane były m.in. z bukszpanu, hebanu lub kości słoniowej przez budowniczych we Francji, Anglii, Niderlandach, Szwajcarii i Włoszech. Instrumenty nieustająco się zmieniały – każdy z budowniczych rozwijał swój typ fletu, odpowiadając na problemy intonacji, barwy, czy wolumenu brzmienia.

Wśród postaci „złotej ery” fletu warto wspomnieć budowniczego i muzyka Johanna Joachima Quantza. W 1752 roku wydał on obszerną metodę gry na flecie, Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen, obejmującą istotne aspekty techniki gry oraz spectrum tematów związanych z estetyką muzyczną swoich czasów. Kolejne takie dzieło opublikowane zostało dopiero w 1791 roku – był to traktat Ausführlicher und gründlicher Unterricht die Flöte zu spielen Johanna Georga Tromlitza.

Koniec XVIII wieku to okres dynamicznych przemian fletu – instrument przekształcał się z jedno- w wieloklapowy. Było to związane z nowymi wyzwaniami brzmieniowymi, jakie stawiało muzykom pojawienie się dramatycznego stylu Sturm und Drang. Pierwszy profesor fletu w ustanowionym w 1795 roku Paris Conservatoire, François Devienne, zachęcał swoich studentów do stosowania fletów z 4 klapami. Flety jednoklapowe wyszły ostatecznie z użycia w latach 20stych XIX wieku.

Maja Miro-Wiśniewska – pedagog i flecistka specjalizująca się w grze na historycznych fletach poprzecznych. Jej płyta DE ARTE RESPIRANDI, którą objęliśmy patronatem medialnym zrealizowana została w ramach pracy nad rozprawą doktorską poświęconą muzyce współczesnej na flet traverso. Zapraszamy również do działu Dialogus i lektury rozmowy z autorką!

literatura:

Brown Rachel, The Early Flute; A Practical Guide, Oxford Univesity Press, 2002

Montagu Jeremy et al., The Flute, Grove Music Online,

www.oxfordmusiconline.com

Powell Ardal, The Flute, Yale University Press, 2002

wymienione w tekście traktaty historyczne:

Hotteterre Jacques-Martin, Principes de la flûte traversière, ou flûte d’Allemangne, de la flûte à bec ou flûte douce et du hautbois divisez par traictez, Paryż 1701; tłum. ang. 1983; tłum. pol. O zasadach gry na flecie poprzecznym, Łódź, wyd. II, 2014

Quantz Johann Joachim, Versuch einer Anweisung die Flöte traversière zu spielen, Berlin 1752, tłum. ang. 1985

Tromlitz Johann George, Ausführlicher und gründlicher Unterricht die Flöte zu spielen, Lipsk 1791, tłum. ang. 1991

Zdjęcie główne: André Bouys, La Barre and Other Musicians 1710 ca.