Viola da gamba

Po francusku nazywana viole, po niemiecku Gambe, zaś po włosku viola da gamba lub po prostu viola. Jest instrumentem smyczkowym, posiadającym progi, który budowany był w różnych wielkościach. Zazwyczaj, w zależności od rozmiaru violi, trzymano instrument przed sobą opierając go na kolanach lub przytrzymywano między nogami i stąd właśnie wzięła się włoska nazwa viola da gamba, od włoskiego słowa gamba – ‘noga’. Viole tenorowa i basowa, ze względu na wielkość i technikę gry, przypominają nieco wiolonczelę, jednak w odróżnieniu od niej posiadają progi oraz sześć lub siedem strun, które strojone są w interwale kwarty z tercją pomiędzy dwoma środkowymi strunami.

Cztery viole (1618)

Gamba pojawiła się w Europie pod koniec XV wieku, by w ciągu następnych dwóch stuleci stać się jednym z najpopularniejszych instrumentów epoki renesansu i baroku. Dopiero około XVI wieku ukształtował się w miarę standardowy kształt instrumentu, z szerokimi, opadającymi u góry boczkami i płaskim gryfem z progami. Początkowo gamba wykorzystywana była przede wszystkim w muzyce zespołowej i jako instrument realizujący partię basso continuo. Od połowy XVII wieku i przez wiek XVIII była częściej wykorzystywana jako instrument solowy.

Gdzie można było dawniej usłyszeć violę da gambę? Instrument ten był popularny właściwie w całej Europie kontynentalnej oraz na Wyspach Brytyjskich. Anglia ma szczególnie bogatą historię komponowania utworów na zespoły z violą da gambą w składzie. Twórczość kompozytorów angielskich takich jak William Byrds, John Jenkins, William Lawes i Henry Purcell obejmuje setki utworów na violę da gambę lub z jej towarzyszeniem, a współcześni gambiści bardzo chętnie sięgają po ten różnorodny stylistycznie repertuar. Z kolei we Francji większą popularnością cieszyła się viola basowa jako instrument solowy. Kompozytorzy tacy jak Francois Couperin, Joseph Bodin de Boismortier czy Marin Marais stworzyli uwielbiany do dziś repertuar na violę da gambę solo.

Marin Marais, portret autorstwa André Bouys (1704)

Gamba była lubiana także przez twórców niemieckich i północno-europejskich  – Heinrich Schütz i J.S. Bach wykorzystywali ją w swoich kompozycjach sakralnych, Buxtehude w kantatach i sonatach, zaś Telemann i C.P.E. Bach w muzyce kameralnej. Wirtuozem gry na gambie był także Karl Friedrich Abel – urodzony w Niemczech kompozytor, uczeń J.S. Bacha, który od połowy XVIII wieku działał w nadwornej orkiestrze kameralnej królowej w Londynie.

Dlaczego popularność gamby zmalała, a sam instrument popadł na dziesięciolecia w zapomnienie? Winić za to trzeba przede wszystkim rosnącą popularność skrzypiec w XVII wieku, które dzięki swojemu pełniejszemu brzmieniu dawały możliwość wykonywania solowych kompozycji w dużych salach koncertowych. Gamba, dzięki swojemu ciepłemu i delikatniejszemu brzmieniu bardziej nadawała się do gry w towarzystwie innych instrumentów – w consorcie. Viola da gamba to bowiem łaciński consors – idealny partner zarówno do dworskiego tańca, jak i domowego muzykowania.

Literatura:

  • I. Woodfield, L. Robinson, Viol [viola da gamba, gamba], w: Sadie, Stanley, ed. The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Vol. 19, 791-808.
  • J. Montagu, The World of Baroque & Classical Musical Instruments, London 1979.

 

zdjęcie: fragment obrazu – A Musical Party, Gabriel Metsu, 1659.

Nie publikujemy twojego adresu e-mail.