Najstarszy z zachowanych rękopisów muzycznych zbioru po kapeli farno-miejskiej w Poznaniu

W przeciągu swojego istnienia, tak bardzo różnorodnego, kapela farno-miejska, jakąkolwiek w danym momencie dziejowym nosiła nazwę, opierała się na manuskryptach muzycznych. Takie w końcu było jej zadanie. Grać. I chociaż chcielibyśmy, by cała skarbnica wiedzy muzycznej tamtych czasów stała przed nami otworem, życie nauczyło nas, że niestety nie zawsze (a właściwie rzadko) tak jest. Zbiór po kapeli farno-miejskiej w Poznaniu jest tego przykładem. Lata badań, poszukiwać, łamigłówek. Dobrze, że chociaż czasami pewne informacje są nam podane na tacy.

Tak właśnie mamy w przypadku rękopisu muzycznego o sygnaturze PL-Pa Muz MM I/10 (ZNF 261), przechowywanego w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Jest to Missa ex D skomponowała przez Františka Xavera Brixiego (1732-1771). Jak już można domyśleć się po tytule artykułu, Missa ex D jest najstarszym z zachowanych dotąd manuskryptów pochodzących ze zbioru po poznańskiej kapeli farno-miejskiej. Na trzeciej karcie partii pierwszych skrzypiec, pod nutami, widnieje podpis skryptorski z datą roczną: „Finis Mdg. J. Jakuboski 1764”. Dzięki skrupulatności skryptora, znane jest nam nie tylko jego nazwisko, ale również data powstania rękopisu. Znając historię kapeli, możemy zatem przyporządkować ten odpis do konkretnego etapu jej działalności – okresu funkcjonowania w nieistniejącej już kolegiacie św. Marii Magdaleny, która uległa zniszczeniu w pożarze w 1773 roku.

Ta konkretna Missa ex D Františka Xavera Brixiego była w XVIII-wiecznej Europie dość popularna. Jest przykładem missa solemnis (mszy uroczystej, czyli muzycznie rozbudowanej), w której główne 5 części mszy zostało podzielone muzycznie na 16 mniejszych części: Kyrie, Christe, Kyrie da capo, Gloria in excelsis, Laudamus te, Qui tollis, Quoniam, Cum Sancto, In gloria, Credo in unum Deum, Et resurrexit, Sanctus, Benedictus, Osanna, Agnus Dei, Dona nobis. Znanych nam jest dzisiaj 19 odpisów tego utworu, pochodzących z takich krajów jak Austria, Czechy, Niemcy, Słowacja, Szwajcaria… i oczywiście Polska, gdzie zachowało się aż 8 przekazów:

  • PL-Pa Muz MM I/10 (Poznań / Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu)
  • PL-Pa Muz GR I/45 (Grodzisk Wielkopolski / Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu)
  • PL-Pa Muz GR I/136 (Grodzisk Wielkopolski / Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu)
  • PL-CZ III/69 (Częstochowa / Klasztor OO. Paulinów na Jasnej Górze)
  • PL-KRZ / I-9 (Krzeszów Kamiennogórski / Klasztor Panien Benedyktynek w Krzeszowie, zbiór pocysterski)
  • PL-STAb 74a (Staniątki / Biblioteka Klasztoru Panien Benedyktynek w Staniątkach)
  • PL-Wu / RM 4195 / 2 (Wrocław / Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie)
  • PL-Wu / RM 4195 / 3 (Trzebnica / Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie)

Polskie przekazy Missa ex D posiadają następującą obsadę: czterogłos wokalny CantoAltoTenoreBasso, dwoje skrzypiec, dwie trąbki naturalne oraz organy. Jednak nasz poznański rękopis znacznie się wyróżnia wśród pozostałych odpisów mszy. Jako jedyny nie zawiera partii dwóch trąbek naturalnych (Clarino Primo i Clarino Secundo). Przez to, że nie posiada on również karty tytułowej, nie sposób powiedzieć, czy owe partie zagubiły się na przestrzeni lat, czy może nigdy ich tam nie było? Oba rozwiązania jawią się jako prawdopodobne. Dlaczego? Zagubienie czy zniszczenie partii na przestrzeni dwustu pięćdziesięciu lat nie jest niczym niespotykanym, o czym zdaje sobie sprawę każdy badacz. Ta opcja, tak właściwe, wydaje się zawsze najbardziej prawdopodobna. Jednakże… jak wiemy z historii poznańskiej kapeli farno-miejskiej, w 1763 roku (a więc rok przed powstaniem poznańskiego odpisu Missa ex D Brixiego) liczba muzyków została zmniejszona do pięciu. Dla przypomnienia, pod koniec lat trzydziestych XVIII wieku, w skład kapeli wchodzili kantor, organista, dwóch wokalistów, dwóch skrzypków i dwóch trębaczy. Może właśnie przysłowiowe „ciężkie czasy” były powodem nie zawarcia w manuskrypcie partii trąbek? Niestety, nie dowiemy się tego, póki nie znajdziemy owych dwóch partii trąbek naturalnych (lub karty tytułowej rękopisu) i nie będziemy mogli sfalsyfikować owego przypuszczenia. Poznański rękopis, również jako jedyny, nie zawiera w ogóle opracowania części Credo. I znów nasuwa się pytanie: czy powodem tego było konkretne przeznaczenie liturgiczne kompozycji, czy może… ciężkie czasy? Kwestia ta pozostaje nierozstrzygnięta.

Wśród całego zbioru po kapeli farno-miejskiej w Poznaniu, rękopisów muzycznych z przekazami dzieł Brixiego mamy siedem. Są to głównie opracowania mszy: dwie pełne msze, cztery Kyrie et Gloria oraz jeden motet. Obsada z kolei wygląda następująco: czterogłos wokalny CATB, dwoje skrzypiec, dwie trąbki naturalne lub dwa rogi, dwa oboje, altówkę i organy. Zgadza się to z wiedzą na temat muzyków obecnych w różnych momentach kapeli na przestrzeni XVIII wieku.

W tym momencie warto zadać jeszcze pytanie: kim tak właściwie był František Xaver Brixi? Ten czeski kompozytor, urodzony w Pradze, ochrzczony 2 stycznia 1732 roku w praskim kościele św. Marcina, od dwudziestego siódmego roku życia należał do zaszczytnego grona kapelmistrzów katedry św. Wita na Hradčanach w Pradze. Było to najwyższe i najważniejsze stanowisko muzyczne w ówczesnych Czechach. Z tą posadą wiązało się dużo obowiązków. Brixi musiał pisać wiele nowych kompozycji, nie tylko na liczne święta znajdujące się w kalendarzu liturgicznym. Upamiętniano jubileusze prałatów, ważne dni królewskiego domu, związane ze świętami państwowymi, jak i odnoszące się bezpośrednio do rodziny królewskiej. W swojej twórczości Brixi komentował także bieżące wydarzenia historyczne, w tym trwającą wojnę siedmioletnią, czego przykładem jest utwór La Bataille de Torgau (przechowywany w Fürst Thurn und Taxis Hofbibliothek und Zentralbibliothek w Regensburgu, sygn. D-Rtt Brixi 1). Niestety, František Xaver Brixi zmarł dość młodo, nie dożywszy czterdziestego roku życia. Zdążył jednak skomponować około 400 utworów, w tym w przeważającej liczbie msze, arie, nieszpory, litanie, Te Deum, motety, psalmy itd.. W całej Europie (i w Berkeley w USA) znaleźć można około 1800 przekazów dzieł Brixiego. W samej internetowej bazie RISM (https://opac.rism.info/) zapisanych jest 1781 rękopisów muzycznych o potwierdzonym autorstwie Brixiego, ale ogólnie, manuskryptów w jakiś sposób powiązanych z kompozytorem, jest w bazie 1851. W Polsce jest to liczba prawie 300 odpisów, a w samej Wielkopolsce – dokładnie 40. Liczby mówią same za siebie – František Xaver Brixi był bardzo popularnym kompozytorem.

Omawiając muzykę XVIII- i XIX-wiecznej Wielkopolski, nie można więc nie wspomnieć Františka Xavera Brixiego. Grano go w Poznaniu, w naszej kapeli farno-miejskiej, w Borku Wielkopolskim w tamtejszej kapeli parafialnej; w kapeli katedry gnieźnieńskiej, w kapeli parafialnej w Grodzisku Wielkopolskim, a nawet w cysterskiej kapeli klasztornej w Obrze. A mowa tu tylko o miejscach, po których zachowały się zbiory muzykaliów. Kto wie, ile utworów Brixiego było u nas naprawdę?

Literatura:

  • Alina Mądry, Barok, cz. 2: 1697–1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, „Historia Muzyki Polskiej” t. III, Warszawa 2013, s. 130-155.
  • Olga Lisiecka, „Missa ex D” Františka Xavera Brixiego. Analiza i edycja krytyczno-źródłowa, niepublikowana praca licencjacka, Katedra Muzykologii UAM, Poznań 2012.
  • Olga Lisiecka, Kompozycje religijne Františka Xavera Brixiego w XVIII-wiecznych zbiorach muzycznych Wielkopolski. Charakterystyka i katalog tematyczny, niepublikowana praca magisterska, Katedra Muzykologii UAM, Poznań 2014 (rozdział II-IV).

 

Olga Olejniczak – muzykolog źródłoznawca, a bardziej prywatnie: wiolonczelistka, młoda mężatka i mama in spe. Pracownik Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu (oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) oraz doktorantka muzykologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

zdjęcie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Poznan_Braun_Hohenberg.jpg

Nie publikujemy twojego adresu e-mail.