Litania

Z perspektywy etymologicznej „litania” pochodzi od greckiego słowa lite lub litaneía, oznaczającego „prośbę”, „błaganie”. Jest to zatem modlitwa błagalna zbudowana z inwokacji wypowiadanych przez modlącego się, na które wierni każdorazowo odpowiadają stosowną aklamacją. Istotą tak skonstruowanej modlitwy jest prośba o wstawiennictwo i opiekę.

Litanie składają się, w pewnym uproszczeniu, z trzech zasadniczych części: (1) wstępnej, w której pojawiają się wezwania Kyrie eleison oraz inwokacje skierowane do Trójcy Świętej; (2) inwokacji właściwych ze względu na osobę, do której skierowana jest litania, wraz ze stosownymi odpowiedziami wiernych, na przykład „módl się za nami”, „zmiłuj się nad nami”; (3) zakończenia skierowanego do Chrystusa.

Początkowo litania wiązała się z procesjami błagalnymi i takież było pierwotne znaczenie tego terminu. Do dzisiaj modlitwy tego typu nierzadko towarzyszą pochodom procesyjnym, czemu sprzyja zresztą pewna powtarzalność i rytmiczność litanii. Łączenie tych dwóch elementów – procesji i litanii – nie jest jednak konieczne; modlitwa ta może być odmawiana bez towarzyszącego jej pochodu. Także forma wygłaszania pozostaje swobodna – choć tradycyjnie litania była modlitwą śpiewaną, to może być także mówiona.

Geneza modlitwy litanijnej nie jest jasna. Nie ma ona pochodzenia ściśle biblijnego, choć pewne wzorce przypominające swoją konstrukcją budowę litanii obecne są w Starym Testamencie; jest to na przykład psalm 136. Najprawdopodobniej forma litanii jest w rzeczywistości wypadkową wpływów różnych tradycji, przede wszystkim żydowskiej i greckiej. We wczesnym chrześcijaństwie litania była śpiewana podczas procesji 25 kwietnia (święto Marka Ewangelisty) oraz w trzech dniach poprzedzających uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego (Dni Krzyżowe). Na tej tradycji zasadza się także historyczne rozróżnienie na litanię większą (litania maior), śpiewaną w święto Marka Ewangelisty, oraz litanie mniejsze (litaniae minores), śpiewane podczas Dni Krzyżowych. Pierwsze ślady obecności litanii w obrzędach chrześcijańskich pochodzą z końca IV wieku z Antiochii. Prawdopodobnie modlitwy takie funkcjonowały już wcześniej, jednakże nie mamy na to jasnych dowodów. Od tego momentu litania zaczęła się dość szybko rozprzestrzeniać i w niedługim czasie dotarła także do Europy. Do mszy została wprowadzona prawdopodobnie przez papieża Gelazjusza I w ostatnich latach V wieku. Element ten usunął około stu lat później Grzegorz Wielki, zastępując go powtórzeniami Kyrie eleison, Christe eleison. Innym przykładem litanii w mszy rytu rzymskiego jest jednak Agnus Dei wprowadzone przez papieża Sergiusza I na przełomie VII i VIII wieku, skrócone później tylko do trzech wersów.

Prawdopodobnie najstarszą litanią jest Litania do Wszystkich Świętych (Litaniae de omnibus sanctis), znana właśnie już z czwartowiecznej Antiochii i Jerozolimy, która na przestrzeni wieków uzyskała liczne różniące się między sobą formy. Jedną z najstarszych była także litania mszalna zwana również – od wezwania Kyrie eleison Kyrie. Z drugiej połowy XII wieku pochodzi Litania do Najświętszej Maryi Panny, zwana Litanią Loretańską od miejscowości Loreto we Włoszech, gdzie powstała tradycja jej odmawiania.  Litanijna forma modlitwy stała się w ciągu średniowiecza popularna do tego stopnia, że do wieku XVI powstało ponad osiemdziesiąt różnych litanii. Zwłaszcza z Litanii do Najświętszej Maryi Panny wyrastało wiele nowych modlitw litanijnych kierowanych do Chrystusa, czy konkretnych świętych. Po Soborze Trydenckim Litania do Wszystkich Świętych została ujednolicona w czasie pontyfikatu Piusa V, natomiast na początku XVII wieku Klemens VIII radykalnie ograniczył liczbę dopuszczonych do odmawiania modlitw litanijnych: pozostawiono jedynie Litanię do Wszystkich Świętych oraz Litanię Loretańską, która nieco później również została ujednolicona i zabroniono jej modyfikowania bez stosownej zgody. Dopiero w XIX i XX wieku zezwolono na odmawianie także kilku innych litanii: do Najświętszego Imienia Jezus, do Najświętszego Serca Pana Jezusa, do świętego Józefa oraz do Najdroższej Krwi Chrystusa Pana.

Mimo iż litania funkcjonowała już od czasów wczesnego chrześcijaństwa, to jednak jej pierwszy znany zapis muzyczny – Litanii do Wszystkich Świętych – pochodzi dopiero z XI wieku. Chorałowa struktura tej litanii została ujednolicona w XVI wieku. W tymże stuleciu zaczęły pojawiać się także litanie w opracowaniu polifonicznym. Znajdziemy je w twórczości Lassa i Palestriny. Komponowali je również między innymi Christian Erbach, Thomas Luis de Victoria, Philippe de Monte, Annibale Stabile, czy Constanzo Festa. Kompozytorzy sięgali do różnych litanii: do Wszystkich Świętych, do Pana Jezusa, do Najświętszego Sakramentu, a także do innych. Bez wątpienia największą popularnością cieszyły się jednak litanie maryjne, przede wszystkim Litania Loretańska, które uzyskiwały opracowania muzyczne najczęściej. Naturalną konsekwencją struktury litanii było stosowanie techniki alternatim lub, rzadziej, polichóralności. Inwokacje wykonywane były przez  kapłana lub kantora, a aklamacje błagalne przez chór. Prawdziwy rozkwit litanii polifonicznej nastąpił jednak w wieku XVII, z którego pochodzą setki tego typu kompozycji. Można je odnaleźć w dorobku takich kompozytorów jak Giovanni Francesco Anerio, Giovanni Gabrieli, Lodovico Viadana, Tarquinio Merula, czy w końcu Monteverdi. Litanię zrewidowaną przez Marcina Lutra opracowywali muzycznie również kompozytorzy protestanccy: Johannes Rhau, Michael Praetorius, Hans Leo Hassler, Johann Schein czy Heinrich Schütz.

Już w XVII wieku zaczęły także powstawać litanie wokalno-instrumentalne. Komponowali je na przykład Maurizio Cazzati, Giovanni Batista Bassani, czy Henri Dumont i Marc-Antoine Charpentier we Francji. Tradycja związana z kompozycjami litanijnymi była w kolejnym stuleciu szczególnie żywa we Włoszech, zwłaszcza wśród kompozytorów działających w Loreto, Rzymie i Neapolu. Nie była to praktyka obca także twórcom północnej Europy; utwory takie komponowali chociażby Jan Dismas Zelenka, Heinrich Ignaz Biber, Johann Joseph Fux, Michael Haydn, Johann Adolf Hasse czy Leopold Mozart. Autorem dwóch litanii luterańskich był Carl Philipp Emanuel Bach. Nieporównywalnie mniejsze zainteresowanie kompozytorów litanią odznacza się wiek XIX i XX. Po formę tę sięgali jednak Daniel Auber, Camille Saint-Saëns oraz Francis Poulenc.

Litania nie też obca kompozytorom polskim lub tworzącym w Polsce. Wśród nich szczególną popularnością cieszyła się – co nie jest zaskakujące – Litania Loretańska, ale również Litania do świętego Jana Nepomucena. Tego typu kompozycje odnajdziemy w dorobku Wojciecha Dankowskiego, Jana Wańskiego, Józefa Zaidlera, i innych.

Literatura:

  • M. Huglo, E. Foley, D. Nutter, J. Harper, Litany [hasło], „The New Grove Dictionary of Music and Musicians”, vol. 14, red. S. Sadie, London 2001, s. 878-884.
  • M. Korolko, Litania [hasło], w: tenże Leksykon kultury religijnej w Polsce: miejsca, obrzędy, wspólnoty, Warszawa 1999, s. 311-312
  • A. Mądry, Barok. Cz. 2, 1697-1795: muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, Warszawa 2013, s. 519-532.
  • Litania [hasło], „Religia. Encyklopedia PWN”, tom 6, red. T. Gadacz, B. Milerski, Warszawa 2002, s. 270-271.

Zdjęcie: Sailko/Wikimedia Commons

Nie publikujemy twojego adresu e-mail.