Grodzisk Wielkopolski

Grodzisk Wielkopolski, miasto położone w południowo-zachodniej części Wielkopolski przed wiekami był jednym z najważniejszych ośrodków życia muzycznego w Rzeczypospolitej. Przez wiele lat przy tamtejszym kościele parafialnym pw. św. Jadwigi Śląskiej działała kapela wokalno-instrumentalna. Jakie były losy tego zespołu? Co wiemy dziś o tamtejszych muzykach? Na jakich instrumentach grano i jaki wykonywano repertuar? I najważniejsze, co zachowało się po kapeli do naszych czasów?

Historia zespołu

Grodzisk Wielkopolski uzyskał prawa miejskie najprawdopodobniej jeszcze przed rokiem 1300. Dzięki położeniu miasta na szlaku handlowym prowadzącym ze Śląska do Poznania ośrodek już od początku istnienia miał dobre warunki dla rozwoju gospodarczego i kulturalnego. Podobnie jak w innych miastach, rozwój życia muzycznego związany był tam z działalnością Kościoła Katolickiego.

Pierwszy kościół w mieście założono i wyposażono przez dwór królewski najprawdopodobniej już w XI bądź XII wieku. Po roku 1267 wzniesiono świątynię pod wezwaniem św. Jadwigi Śląskiej. Z początkiem XVI wieku do Grodziska przybyli luteranie, którzy znaleźli znaczne poparcie u Ostrorogów, ówczesnych właścicieli miasta. Od tego czasu Grodzisk stał się ważnym ośrodkiem ruchu reformacyjnego. W 1589 roku Jan Ostroróg przywrócił kościół katolikom, co poskutkowało znacznym ożywieniem życia parafialnego, w tym również działalności muzycznej. W parafialnych księgach metrykalnych z tego czasu oraz z lat 20. i 30. XVII wieku znajdują się informacje o działających wówczas muzykach, brak jednak wiadomości o funkcjonowaniu zespołu, jego składzie oraz wykonywanym repertuarze. Kolejne informacje o muzykowaniu, które zachowały się w księdze powizytacyjnej poznańskiego biskupa Wojciecha Tolibowskiego z 1663 roku wzmiankują jedynie o obecności w kościele organisty i kantora oraz o praktyce śpiewania mszy świętej w niedziele oraz dni świąteczne i zwykłe przez mansjonarzy (kantora i uczniów). Na podstawie tych informacji można więc przypuszczać, że w tym czasie zespół wokalno-instrumentalny nie funkcjonował jeszcze w parafii.

Empora balustrady chórowej w kościele bernardynów, fot. Alina Mądry, Patryk Frankowski

W 1662 roku osiedlili się w mieście bernardyni, zakładając w nim kościół i klasztor. Na emporze balustrady chórowej świątyni, która wzniesiona została w 1709 roku a konsekrowanej 30 lat później, zachowało dziesięć płycin przedstawiających aniołów muzykujących na różnych instrumentach. Niestety nie można dziś jednoznacznie potwierdzić, że ikonografia ta w jakimś stopniu dokumentuje ówczesną praktykę wykonawczą w Grodzisku. Także kontakty pomiędzy parafialną kapelą wokalno-instrumentalną a klasztorem nie zostały potwierdzone w materiale źródłowym, nie można więc owej ikonografii odnosić bezpośrednio do rzeczywistego instrumentarium używanego w tym czasie w zespole parafialnym.

Płyciny z empory balustrady chórowej w kościele bernardynów, fot. Alina Mądry, Patryk Frankowski

Dla wskazania daty rozpoczęcia działalności kapeli wokalno-instrumentalnej przy kościele parafialnym bardzo istotny jest zachowany po nim zbiór muzykaliów przechowywany obecnie w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Najstarszy rękopis pochodzi z 1711 roku, jest to przekaz utworu włoskiego kompozytora, Giovanniego Battisty Bassaniego, Concerto de Deo Hoc in mari turbulento. Można więc przyjąć, że zespół rozpoczął działalność dopiero na początku XVIII wieku. Skryptorem wspomnianego powyżej rękopisu jest Paweł Sebastiański, organista, rajca miejski i wójt.

Mimo, że w II połowie XVIII wieku Grodzisk Wielkopolski dwukrotnie strawił pożar (1749 i 1773 rok) a ponadto na jego terytorium rozegrała się bitwa konfederatów z rosyjskimi wojskami (1768 rok) okres ten był dla życia muzycznego miasta czasem rozkwitu. Była to głównie zasługa muzyków działających wówczas w kapeli – kapelmistrza Macieja Bocheńskiego, wicekapelmistrza Antoniego Fenglera i organistów: Bogusława Kindermanna oraz Józefa Klemczyńskiego. Najprawdopodobniej w latach 1756-1772 w zespole parafialnym działali muzycy związani z kapelą dworską ówczesnych właścicieli miasta, Opalińskich. W II połowie XVIII wieku ważną rolę w rozwoju zespołu odegrało małżeństwo Dygasiewiczów – Wawrzyniec i Anastazja (z domu Bocheńska). Ponadto ich synowie – Ignacy i Tomasz byli kopistami nut dla kapeli. Istotną postacią mającą wpływ na działalność kapeli był również ksiądz Wawrzyniec Pierszyński. Był on protektorem muzyków, altarzystą i promotorem Bractwa Różańcowego. Dzięki jego kontaktom z muzykami w Lesznie, repertuar zespołu grodziskiego został znacznie wzbogacony. Pod koniec XVIII wieku działalność muzyczną rozpoczęła rodzina Ścigalskich. W 1780 roku do Grodziska przybył Stanisław Ścigalski, ożenił się z Konstancją z rodziny Bocheńskich i objął funkcje kapelmistrza parafialnego zespołu muzycznego, którą pełnił do 1823 roku. Utrzymywał on kontakty z ważnymi polskimi kompozytorami tego czasu, m. in. Wojciechem Dankowskim i Janem Wańskim, dbał o pozyskiwanie dla zespołu nowych utworów, sam kopiował wiele kompozycji, a ponadto zajmował się edukacją młodszych muzyków, m. in. swojego następcy na stanowisku kapelmistrza – Zygmunta Grosmanna. Synowie Ścigalskiego także odegrali ważną rolę w życiu muzycznym Grodziska i Wielkopolski. Starszy, Franciszek był skrzypkiem, kompozytorem, nauczycielem muzyki w gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu, kapelmistrzem zespołu farno-miejskiego w Poznaniu i kapelmistrzem kapeli katedralnej w Gnieźnie, a młodszy, Józef był organistą w kapeli grodziskiej. Od śmierci Ścigalskiego aż do roku 1850 kierownictwo nad zespołem sprawował Zygmunt Grosmann, autor i kopista kilkunastu zachowanych utworów. Jego następcą był Paweł Kinosowicz, do którego głównych zasług zaliczyć trzeba uporządkowanie zbioru nut. Niestety, ze względu na liczne represje zaborcy pruskiego kapela w czasie jego przewodnictwa straciła swój dawny poziom wykonawczy, a także znacząco zmniejszył się jej skład osobowy. Przyjmuje się, że zespół zakończył działalność pod koniec XIX wieku.

Instrumenty używane w kapeli

Nie można precyzyjnie ustalić kiedy zbudowano w kościele parafialnym pierwsze organy, jednakże biorąc pod uwagę fakt, że miasto było we władaniu zamożnych właścicieli można domniemywać, że nastąpiło to dość wcześnie. W zachowanych aktach powizytacyjnych pochodzących z lat 1603 i 1606 znajdują się notatki mówiące o wyposażeniu świątyni w instrument klawiszowy. W aktach pochodzących z 1738 roku zachowała się informacja mówiąca, że oprócz dużych organów w kościele znajdował się także pozytyw szkatulny. Niestety nie można ustalić kiedy i przez kogo owe duże organy zostały zbudowane. Instrument, który do dziś znajduje się w kościele został zbudowany w 1814 roku.

Niestety oprócz organów nie zachował się żaden instrument będący własnością grodziskiej kapeli parafialnej. O używanym w zespole instrumentarium wiele informacji można wywnioskować na podstawie zachowanych inwentarzy oraz obsady zachowanych muzykaliów. W większości przypadków jest to repertuar przeznaczony na czterogłos wokalnego lub solowy głos wokalny, dwoje skrzypiec, dwie trąbki i basso continuo. Na tej podstawie można sądzić, że powyżej wymienione instrumenty były powszechnie używane i szczególnie popularne w kapeli przez cały okres jej działalności. Z innych instrumentów, które były wymieniane w spisach należy wymienić waltornie, klarnety, fagoty, kotły i nisko brzmiące instrumenty smyczkowe.

Charakterystyka zachowanego zbioru muzykaliów

Zachowany zbiór muzykaliów po grodziskiej kapeli parafialnej obecnie przechowywany jest w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Do lat 60. XX wieku znajdował się na chórze muzycznym w kościele parafialnym w Grodzisku. Przez lata był przedmiotem zainteresowania wielu muzykologów – przed II wojną światową zajmował się nim Marian Sobieski, a w latach 50. XX wieku Andrzej Strumiłło. Następnie prace nad kolekcją prowadziła Danuta Idaszak i ks. Włodzimierz Zientarski. Ich wynikiem jest wydany katalog tematyczny zbioru.

Do dzisiaj zachowały się pochodzące z XIX wieku spisy inwentarzowe nut. Pierwszy z nich pochodzi z 1853 roku. Zawiera 156 pozycji, które obejmują 206 utworów – msze, motety, litanie, pasje, symfonie i cykle nieszporne. Późniejszy spis, z 1868 roku, jest uaktualnieniem pierwszego – dopisano względem niego 49 nowych kompozycji i wyszczególniono 46 ubytków z adnotacją „z not się wiele zniszczyło i przez używanie podarło, stąd wiele brakuje”. W 1888 roku ówczesny kapelmistrz zespołu, Paweł Kinosowicz ponownie uporządkował rękopisy, nadał im sygnatury oraz zapisał na nich notę proweniencyjną. Zbiór obejmował wówczas 338 rękopisów i dodatkowo w jego skład wchodziło 5 kancjonałów.

Zachowana dziś kolekcja składa się wyłącznie z przekazów rękopiśmiennych, nie ma w niej druków. Według katalogu Idaszak zbiór liczy 615 jednostek inwentarzowych. Są to: msze i requia, nieszpory, arie i motety, litanie oraz kompozycje instrumentalne.

Warto podkreślić, że nie wszystkie rękopisy wchodzące dziś w skład zbioru mają proweniencję grodziską. Przynależą do niego także źródła, które pierwotnie funkcjonowały w klasztorze cystersów w Obrze, Paradyżu oraz poznańskiej kapeli farno-miejskiej. Najstarszym zachowany źródłem jest wspomniany już przekaz utworu Concerto de Deo Hoc in mari turbulento Giovanniego Battisty Bassaniego (1711 rok), natomiast utworem, który powstał najpóźniej jest Missa in Es Franciszka Ścigalskiego (1845 rok). Jednakże, ponieważ wiele rękopisów, których cechy fizyczne świadczą o ich spisaniu w połowie XIX wieku nie ma odnotowanej daty powstania, nie można jednoznacznie stwierdzić, że przekaz utworu Ścigalskiego jest ostatnim dostępnym dziś rękopisem jaki powstał na użytek kapeli.

Zachowany po kapeli grodziskiej repertuar zawiera kompozycje zarówno lokalnych, jak i europejskich kompozytorów. Z polskich kompozytorów wymienić należy m. in. Wojciecha Dankowskiego, Jana Wańskiego, Józefa Zeidlera, Jana Engla, czy Jacka Szczurowskiego, a z europejskich Jana Dismasa Zelenkę, Johanna Adolfa Hassego, Františka Xaviera Brixiego, Josepha Haydna, Wolfganga Amadeusza Mozarta, Carla Heinricha Grauna, czy Giovanniego Battistę Pergolesiego.

Bibliografia:

Danuta Idaszak, Grodzisk Wielkopolski. Katalog tematyczny muzykaliów, Kraków 1993.

Alina Mądry, Barok, cz. 2: 1697–1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, „Historia Muzyki Polskiej” t. III, Warszawa 2013.

Władysław Zientarski, Z dziejów kapeli parafialnej w Grodzisku Wielkopolskim, „Muzyka” 1981, nr 1, s. 45-53.

Zdjęcia:

Widok nawy głównej kościoła / http://www.grodzisk.turystyka.pl/miasto/obiekty-sakralne/

Fotografie empory balustrady chórowej kościoła bernardynów / Alina Mądry, Barok, cz. 2: 1697–1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, „Historia Muzyki Polskiej” t. III, Warszawa 2013, fot. Alina Mądry, Patryk Frankowski

Nie publikujemy twojego adresu e-mail.