Życie muzyczne dawnego Sandomierza

W wiekach minionych Sandomierz był jednym z najważniejszych ośrodków funkcjonowania i rozwoju polskiej muzyki. Jakie zespoły działały w tym jednym z najpiękniejszych i najstarszych polskich miast? Jak rozwijało się nim życie muzyczne? Jak wpłynęło na nie szkolnictwo jezuickie i klasztor benedyktynek? Co do dzisiaj zachowało się z muzycznej historii i tradycji tego miejsca?

Początków sandomierskiego muzykowania należy upatrywać w działalności ówczesnego kościoła kolegiackiego (dziś bazyliki katedralnej) Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, który został wzniesiony w 1191 roku. Budynek świątyni zachowany do naszych czasów, przebudowany i odnowiony na początku XVIII wieku, pochodzi z 1360 roku. Od XVI do XVIII stulecia kolegiata była zarządzana przez jedną z najliczniejszych kapituł w Polsce, w której działalność wpisana była m.in. szczególna troska o odpowiednią oprawę muzyczną sprawowanych nabożeństw. Umożliwiło to powołanie i opłacanie zespołów wokalnych i wokalno-instrumentalnych. Pierwsze z nich to kolegia mansjonarzy, psałterzystów, rorantystów, do których obowiązków należał śpiew podczas liturgii godzin, wykonywanie psalmów przed i po nabożeństwach oraz śpiewanie w wyznaczone dni tzw. mszy roratniej. W swoim repertuarze mieli oni głównie śpiewy gregoriańskie, ale także wymagające dobrych umiejętności wielogłosowe kompozycje polifoniczne. Kolegiacka kapela wokalno-instrumentalna rozpoczęła swoją działalność w 1664 roku na mocy fundacji archidiakona i oficjała sandomierskiego, ks. Sebastiana Kokwińskiego. W jej skład wchodziło ok. 11 muzyków – dwóch dyszkancistów, alcista, tenorista i basista oraz dwoje skrzypków, violista, trębacz lub puzonista i organista. Z czasem także zaczęto wykorzystywać fagoty, oboje, trąbki, waltornie i kotły. Wnioskując z zachowanych archiwaliów dotyczących losów zespołu oraz zbioru muzykaliów, kapela musiała odznaczać się bardzo dobrym poziomem wykonawczym. Mimo rozbiorów Polski i licznych trudności, sandomierski zespół kolegiacki funkcjonował aż do 1866 roku. Pozostałe po nim materiały nutowe oraz instrumenty zostały zdeponowane w kapitularzy kolegiaty. Obecnie część muzykaliów znajduje się w zbiorze przechowywanym w Bibliotece Diecezjalnej w Sandomierzu.

Mówiąc o muzycznej przeszłości Sandomierza należy także wspomnieć o działającym tam od 1626 roku Gostomianum, jezuickim kolegium, które z czasem dookreślono jako bursa muzyczna. Była to najlepiej działająca placówka tego typu prowadzona przez Towarzystwo Jezusowe w XVIII-wiecznej Rzeczpospolitej. W kolegium kształcono zazwyczaj od 10 do 15 dzieci pochodzących z rodzin mieszczańskich, a także z rodzin chłopskich, o ile pan opłacił naukę. Oprócz oczywistej działalności dydaktycznej, w ramach bursy funkcjonowała kapela wokalno-instrumentalna, która muzykowała we własnym kościele św. Piotra, ale także w innych sandomierskich świątyniach. Niejednokrotnie występowała w kolegiacie NMP przy okazji większych świąt i odpustów wspomagając tamtejszy zespół. Wiadomo także, że uczniowie kolegium jezuickiego grali podczas ślubów, pogrzebów i innych okazjonalnych uroczystości, co dla bursarzy stanowiło dodatkowe źródło zarobku. Kolegium i wchodząca w jego ramy kapela działały do kasaty zakonu, tj. do 1773 roku.

Istotny wkład w życie muzyczne miasta miał także działający tam zakon benedyktynek. Od czasów reformy chełmińskiej, dokonanej przez ksieni Magdalenę Mortęską, muzyka w żeńskich klasztorach reguły św. Benedykta zyskała szczególne miejsce i uznanie. Od tej pory stanowiła nie tylko oprawę nabożeństw, modlitw, ale stała się częścią życia codziennego oraz dodatkowo zaczęła pełnić funkcje reprezentacyjne, uświetniające przyjazd hierarchów kościelnych, władz państwowych lub innych dostojnych gości. Z zachowanych informacji wiemy, że w klasztorze sandomierskim muzyka uprawiana była w różnych formach – był to zarówno śpiew gregoriański, tzw. figura, czyli czterogłosowa polifonia o charakterze pieśniowym, jak i tzw. frakt, czyli muzykowanie wokalno-instrumentalne. W czasie świąt i uroczystości, w czasie nabożeństw występowała kapela wokalno-instrumentalna złożona z tamtejszych mniszek, ale często także towarzyszyli im muzycy zaproszeni z innych zespołów. Do czasów obecnych zachowało się wiele świadectw muzycznych aktywności Panien Benedyktynek. Jest to zbiór muzykaliów, na który składają się m.in. rękopisy opatrzone dedykacjami dla konkretnych zakonnic, zbiór pastorałek i kolęd, czy tzw. Księga Dygulskiej, będąca kolekcją utworów przeznaczonych na instrument klawiszowy. Oprócz zbioru nut zachował się także inwentarz, co bardzo interesujące, zawierający nie tylko spis repertuaru, ale także incipity muzyczne oraz instrumenty – fortepian tangentowy oraz pozytyw szkatulny.

Wszystkie materiały świadczące o dawnym życiu muzycznym Sandomierza przechowywane są w tamtejszej Bibliotece Diecezjalnej. Jest to jednak bardzo niejednorodny zbiór muzykaliów i innych dokumentów o różnej proweniencji, dotyczący zarówno zespołów funkcjonujących w samym Sandomierzu, ale także innych skasowanych klasztorów spoza niego. Zbiór został wstępnie skatalogowany w latach 60. XX wieku, obecnie prowadzone są prace nad jego współczesną, rozszerzoną wersją. Z całą pewnością rzuci on nowe światło i pozwoli jeszcze dokładniej zgłębić losy muzycznej przeszłości tego wyjątkowego miejsca.

Bibiliografia:

Alina Mądry, Barok, cz. 2: 1697–1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, „Historia Muzyki Polskiej” t. III, Warszawa 2013.

Barbara Przybyszewska-Jarmińska, Barok, cz. 1: 1595-1696, „Historia Muzyki Polskiej” t. III, Warszawa 2006.

Wendelin Świerczek, Katalog rękopiśmiennych zabytków muzycznych Biblioteki Seminarium Duchownego w Sandomierzu, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1965, t. 10, s. 223–278.

Magdalena Walter-Mazur, Figurą i fraktem: kultura muzyczna polskich benedyktynek w XVII i XVIII wieku, Poznań 2014.

zdjęcie: widok nawy głównej katedry / http://sandomierz.eparafia.pl/