Franciszek Ścigalski

Franciszek Ścigalski był jednym z najważniejszych twórców kultury muzycznej pierwszej połowy XIX wieku w Wielkopolsce. Był nie tylko kompozytorem, ale także skrzypkiem-wirtuozem, dyrektorem muzyki, nauczycielem oraz organizatorem życia muzycznego. Jego utwory i ślady działalności obecne są w kilku wielkopolskich miastach, a także na Jasnej Górze w Częstochowie i w Gidlach.

Franciszek Błażej Walenty Ścigalski urodził się 29 stycznia 1782 roku w Grodzisku Wielkopolskim. Był pierwszym synem Stanisława Ścigalskiego (1750-1823) i Konstancji, z domu Bocheńskiej. Ojciec Franciszka osiadł w Grodzisku Wielkopolskim w 1780 roku, gdzie objął posadę dyrektora muzyki kapeli parafialnej przy kościele św. Jadwigi Śląskiej. Był nie tylko muzykiem, ale także piwowarem i rajcą miejskim. Pełnił liczne funkcje społeczne. Matka Franciszka pochodziła z zasłużonej dla miasta, także na polu muzycznym, rodziny Bocheńskich. Zmarła w 1788 roku, gdy jej syn miał 6 lat. Pierwszym nauczycielem przyszłego kompozytora był ojciec, a następnie Franciszek uczęszczał  do miejscowej szkoły parafialnej. Najprawdopodobniej około 1797 roku wyjechał z miasta, aby kontynuować dalsze kształcenie muzyczne. W literaturze spotykamy informacje, które nie zostały do tej pory potwierdzone źródłowo, że mógł zostać członkiem kapeli muzycznej u cystersów w Obrze (patrz literatura: Władysław Zientarski, 1969).

Mógł jednak obrać inny kierunek i z Grodziska wyjechać od razu do Poznania, gdzie uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny. Jego nauczycielem muzyki, w tym gry na skrzypcach, był najprawdopodobniej Augustyn Braun, ówczesny profesor muzyki w gimnazjum oraz muzyk (od lat 70. XVIII wieku), a później kierownik kapeli farno-miejskiej w Poznaniu. Zachowane zapisy archiwalne poświadczają, że od 1825 roku Franciszek pełnił funkcję profesora muzyki w poznańskim gimnazjum, co najprawdopodobniej wiązało się także z kierowaniem przy farze zespołem, który wcześniej prowadził Augustyn Braun (patrz nr 5/03/2017) . W literaturze znajdujemy informację (Włodzimierz Błaszczyk, 1964), jakoby Franciszek od 1821 roku miał prowadzić kapelę farno-miejską, nie potwierdzają tego jednak obecne źródła. Był także Ścigalski cenionym skrzypkiem-wirtuozem, najprawdopodobniej członkiem kwartetu powołanego przez Antoniego Radziwiłła (1775-1833). Około roku 1814 zawarł związek małżeński z Agnieszką Ogrodowiczówną, z którą miał czworo dzieci. Wiadomo, że jeden z synów Franciszka i Agnieszki, Tytus Arkadiusz, który pełnił w Gnieźnie funkcję sekretarza arcybiskupiego konsystorza generalnego, zmarł w 1844 roku, w wieku 30 lat.

W dniu 1 kwietnia 1834 roku, dzięki staraniom późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego (od 1844 roku), a wówczas prepozyta przy katedrze w Gnieźnie – Leona Przyłuskiego, Franciszek Ścigalski objął funkcję dyrektora kapeli katedralnej. Ponadto był czynnym muzykiem w zespole (jako pierwszy skrzypek), kompozytorem oraz kierownikiem i instruktorem szkoły muzycznej utrzymywanej przez kapitułę, w której, co ciekawe, kształcono bezpłatnie ubogie dzieci obojga płci. Ścigalski dbał także o instrumenty muzyczne i repertuar zespołu. Wiele czasu poświęcał przepisywaniu nut dla muzyków. Z jego inicjatywy w 1835 roku został sporządzony spis muzykaliów katedry gnieźnieńskiej, który zawierał 220 kompozycji. Kolejny inwentarz z 1843 roku został powiększony o nowych 120 pozycji. Za jego rządów kapela powiększyła skład z 14 do 21 osób. Do swoich obowiązków podchodził z wielką troską i odpowiedzialnością. Franciszek Ścigalski zakończył swoje pracowite życie w wieku 65 lat. Zmarł w 1846 roku i został pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu przy kościele pw. św. Piotra i Pawła w Gnieźnie.

Obecnie jego utwory spoczywają w kilku polskich archiwach: Archiwum Archidiecezjalnym w Gnieźnie (zbiór muzykaliów po kapeli katedralnej), Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu (zbiory muzykaliów po kapeli parafialnej z Grodziska Wielkopolskiego i kapeli farno-miejskiej z Poznania), Archiwum Kongregacji Księży Filipinów na Świętej Górze koło Gostynia (zbiór po kapeli klasztornej), Archiwum Ojców Paulinów na Jasnej Górze (zbiór muzykaliów po kapeli jasnogórskiej), Archiwum Polskiej Prowincji Ojców Dominikanów w Krakowie (zbiór po kapeli gidelskiej). Dwa utwory z tego ostatniego zbioru przechowywane są obecnie także w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Z kolei w Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk znajdują się dwa druki wydane w Poznaniu u C. A. Simona – jeden z 1825 roku, drugi z około 1830 roku – zawierające te same trzy polonezy w aranżacji na fortepian, dokonanej przez G.A. Dreschke. Jest to niezwykle interesujące źródło, które potwierdza, że Ścigalski komponował także muzykę świecką. Łącznie, wliczając w to powyższe polonezy, posiadamy około 70 przekazów jego kompozycji. Oprócz trzech polonezów, pozostałe utwory należą do muzyki religijnej. Są to: msze, msze żałobne, litanie, ofertoria, graduały, hymny, matutina, antyfony, jedna symfonia i jedno opracowanie kolędy „W żłobie leży, któż pobieży”.

Ścigalski tworzył muzykę związaną z funkcjami, które sprawował w ciągu swojego życia. Pisał ją na potrzeby zespołów kościelnych, którymi kierował lub z którymi współpracował, a zatem, przede wszystkim, była ona wykonywana podczas nabożeństw w kościele. Franciszek Ścigalski był, obok Wojciecha Dankowskiego, Józefa Zeidlera czy Jana Wańskiego, jednym z głównych przedstawicieli tego typu twórczości w Wielkopolsce w końcu XVIII i pierwszej połowie XIX wieku.

Jego spuścizna wymaga szczegółowego opracowania i skatalogowania. Niestety  znikoma ilość wydań muzyki Ścigalskiego oraz brak nagrań, nie sprzyjały do tej pory jej poznaniu, umożliwiając jedynie wskazanie kilka ogólnych cech jego twórczości. Interesująca jest jedyna zachowana symfonia, w której odnajdujemy charakterystyczne motywy polonezowe. Warto nadmienić, że utwór ten mógł być przeznaczony do wykonywania podczas nabożeństw, co było wówczas powszechną praktyką. W 2015 roku została wydana Litania in F Franciszka Ścigalskiego.

Powstała najprawdopodobniej pod koniec lat 20. XVIII wieku, a zatem w czasie, gdy kompozytor przebywał jeszcze w Poznaniu. Odpis znajdujący się w zbiorze muzykaliów po kapeli farno-miejskiej w Poznaniu (przech. Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, karta głosu sopranowego umieszczona na ilustracji głównej) nie zawiera na kartach rękopisu informacji o roku powstania LitaniiLitania in F składa się z sześciu części, a na szczególną uwagę zasługuje niezwykle melodyjna aria sopranowa Sancta Maria:

 

Litania in F to kompozycja szczególnie ważna dla miasta Poznania, a równie istotny jest także jej twórca. Utwór ten przynależy do spuścizny, która zachowała się po poznańskiej kapeli działającej w farze, a jej kierownikiem, w czasie gdy powstała i była wykonywana, był najprawdopodobniej Franciszek Ścigalski.

 

Literatura:

Błaszczyk Leon, Dyrygenci polscy i obcy w Polsce działający w XIX i XX wieku, Kraków 1964, s. 301.

Chmara-Żaczkiewicz Barbara, Ścigalski Franciszek, w: Encyklopedia muzyczna PWM, red. Elżbieta Dziębowska, t. sm-ś, Kraków 2007, s. 302-303.

Chmara-Żaczkiewicz Barbara, Ścigalski Franciszek, w: The New Grove Dictionary of Music and Musicians, ed. Stanley Sadie, London 2002, t. 22, s. 885.

Mądry Alina, Barok, cz. 2: 1697–1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi , „Historia Muzyki Polskiej”, t. III, Warszawa 2013.

Nowak-Romanowicz Alina, Klasycyzm 1750-1830, „Historia Muzyki Polskiej”, t. IV, Warszawa 1995.

Zientarski Władysław, Franciszek Ścigalski. Muzyk i kompozytor z pierwszej połowy XIX wieku, w: Z dziejów muzyki polskiej, z. 13, Bydgoszcz 1969, s. 48-80.

Żórawska-Witkowska Alina, Ścigalski Franciszek w: Die Musik in Geschichte und Gegenwart, red. Ludwig Finscher, Personenteil, t. 15, Kassel–Basel 2006, s. 459.