Lira korbowa

Instrument o prostej budowie i charakterystycznym, „brzęczącym” brzmieniu, które jednych fascynuje, a innych odrzuca. Choć lira korbowa przez wieki była kojarzona ze społecznymi nizinami, to w jej historii znajdziemy także francuski „epizod dworsko-salonowy”. Dlaczego potem na lata zniknęła z muzyki poważnej? I czy wyszło jej to na dobre?

Mimo, że lira korbowa ulegała mniejszym lub większym przekształceniom na przestrzeni wieków, to dla jej budowy kluczowe są trzy elementy: zestaw strun melodycznych i burdonowych, pokryte żywicą drewniane koło, które wprawiane w ruch za pomocą korby pełni funkcję „smyczka” oraz klawiatura z tangentami, które skracają struny melodyczne.

Początków historii liry korbowej, określanej pierwotnie jako organistrum, należy szukać jeszcze w epoce średniowiecza. Organistrum było wykorzystywane w wielu klasztorach i szkołach przyklasztornych do nauki muzyki, wykonywania religijnych kompozycji wielogłosowych i do zapewnienia śpiewakom poprawnej intonacji. Nazwa „organistrum” nawiązuje prawdopodobnie do słowa „organum” w jego najszerszym znaczeniu – jako instrumentu, na którym można jednocześnie wykonywać kilka głosów. Pierwsze liry korbowe znacznie różniły się rozmiarem od swoich barokowych wersji. Miały kształt fideli i prawdopodobnie nawet do dwóch metrów długości. Instrument ustawiano poziomo przed dwoma muzykami – jeden z nich kręcił korbą, a drugi obsługiwał tangenty. Pierwsze przedstawienia gry na lirze pojawiły się już w XII wieku, a jednym z najbardziej znanych jest rzeźba znajdująca się nad portykiem katedry w Santiago de Compostela.

Organistrum, fragment „Portico de la Goria” (ok. 1188) zdobiącego Katedrę Santiago de Compostela

Organistrum zostało opisane w XIII-wiecznym traktacie Quomodo organistrum construatur („Jak powinno być skonstruowane organistrum”). Według traktatu instrument powinien posiadać 8 tangentów rozmieszczonych zgodnie z zasadami podziału pitagorejskiego w obrębie oktawy, od dźwięku C. W XIII wieku lira korbowa została przekształcona do dużo mniejszych rozmiarów, tak aby mógł na niej grać jeden muzyk (przewieszając sobie instrument przez szyję lub opierając go na kolanach). Pojawiły się wówczas także nowe określenia instrumentu – francuskie chifonie i łacińskie symphonia. Lira zaczęła być wykorzystywana jako instrument towarzyszący wykonywaniu chansons de geste. Muzyk grający na lirze mógł wykonywać muzyczne preludia, interludia lub też dublować głos wokalny. Tym samym instrument przestał być kojarzony z klasztorami i muzyką sakralną, a stał się atrybutem wędrownych pieśniarzy, z czasem także pielgrzymów, żebraków i niewidomych muzyków. Lira korbowa w rękach biedoty, w szczególności niewidomych żebraków, miała często bardzo negatywny wydźwięk na licznych przedstawieniach w sztuce – była symbolem nie tylko fizycznej, ale także moralnej ślepoty.

Die Bettler Zunfft (Siedmiu żebraków), 1630

W połowie XVII wieku lira korbowa stała się bardzo popularna wśród francuskiej arystokracji. Wykorzystywał ją w swoich utworach Lully, gry na niej uczyli się zarówno dobrze urodzeni mężczyźni, jak i kobiety, członkowie francuskiej rodziny królewskiej, a w XVIII wieku grała na niej nawet królowa Marie Leszczyńska.

Porcelanowa figurka przedstawiająca kobietę grająca na lirze korbowej, Höchst (Niemcy), ok. 1765-70

W drugiej dekadzie XVIII wieku działający na dworze w Wersalu Henri Bâton udoskonalił możliwości brzmieniowe liry oraz jej budowę, formując ją na kształt lutni lub barokowej gitary. XVIII wiek był także czasem, kiedy powstało mnóstwo kompozycji na lirę korbową solo lub z towarzyszeniem innych instrumentów. Kompozytorzy francuscy tacy jak Joseph Bodin de Boismortier, Jacques-Christophe Naudot, Michel Corrette czy Charles Bâton tworzyli suity i sonaty na lirę korbową (z lub bez continuo) oraz inne utwory kameralne z lirą korbową wchodzącą w skład obsady. W utworach Rameau i Couperina lira korbowa wprowadzała często element humorystyczny czy wręcz satyryczny związany ze skojarzeniami z muzyką uliczną, taneczną, kojarzoną z niższymi warstwami społecznymi.

W drugiej połowie XVIII wieku lira korbowa zaczęła pomału opuszczać francuskie salony. Nie zapomnieli o niej jednak uliczni grajkowie i trupy wędrownych muzyków. Stała się instrumentem regionalnym we Francji, gdzie przez lata była obecna w tradycyjnej muzyce ludowej. O lirze przypomniano sobie w Europie w drugiej połowie ubiegłego stulecia na fali zainteresowania muzyką ludową i tradycyjnym instrumentarium. Dzięki temu, dzisiaj jest stosunkowo często wykorzystywana przez zespoły folkowe, folkmetalowe czy folkrockowe. Pamiętają o niej też kompozytorzy muzyki filmowej – chyba żaden inny instrument nie odda bowiem tak dobrze klimatu pirackich wypraw, ulicznych porachunków i zabaw w szemranych spelunach.

Literatura:

  • Baines F., Bowles E.A., Green A., „Hurdy-gurdy” w: The New Grove Dictionary of Music and Musicians, t. 11, ed. Stanley Sadie, s. 878-881.
  • Montagu J., The World of Baroque & Classical Musical Instruments, London 1979, s. 111-115.