Kaspar Förster junior

Był zarówno wybitnym śpiewakiem, jak i kompozytorem. Choć urodził się w Gdańsku, to nie spędził tam nawet połowy swojego życia. Dzięki nieprzeciętnym zdolnościom i nauce pod okiem Giacomo Carissimiego wpłynął na kulturę muzyczną całego regionu Morza Bałtyckiego. Kaspar Förster junior – prawdziwy globtroter wśród XVII-wiecznych polskich kompozytorów.

Kaspar Förster junior przyszedł na świat 18 lutego 1616 roku w Gdańsku. Od wczesnego dzieciństwa obracał się w środowisku śpiewaków i muzyków – jego matka, Maria, była córką miejskiego skrzypka Martina Hintza, a ojciec, Kaspar Förster sen. pełnił funkcję kantora w kościele św. Trójcy i wykładowcy w gdańskim Gimnazjum Akademickim. Mniej więcej rok po narodzinach Kaspara juniora jego ojciec został księgarzem, co przez wiele lat zapewniło mu nie tylko stosunkowo pewne źródło utrzymania, ale także sporą renomę w środowisku muzycznym w Polsce i poza jej granicami, a gdy syn miał 11 lat objął stanowisko kapelmistrza przy kościele NMP. Zatem młody Kaspar, obracając się w towarzystwie muzyków działających w kapeli prowadzonej przez swojego ojca, szybko rozpoczął edukację muzyczną. Występował też jako sopranista, a Kasparowi seniorowi zarzucano podobno wykorzystywanie do występów kapeli synów i miganie się od kształcenia nowych dyszkancistów. Dzięki sprawnemu funkcjonowaniu działalności księgarskiej i wydawniczej Kaspara sen. stopniowo od lat 20. zaczęły się zacieśniać jego kontakty z dworem królewskim w Warszawie i zaczął zaopatrywać w nuty kapelę królewską. Miał także dobry kontakt z ówczesnym kapelmistrzem – Markiem Scacchim, który to zadedykował mu nawet swój traktat Cribrum musicum. Kontakty Kaspara seniora ze Scacchim miały też jeszcze jeden cel – ojciec chciał, aby jego syn kształcił się właśnie u wybitnego kapelmistrza w Warszawie. Niestety, żadne zachowane do dzisiaj dokumenty nie potwierdzają przynależności Kaspara juniora do kapeli królewskiej.

Kolejnym ważnym krokiem w edukacji muzycznej młodego Kaspara był wyjazd do Rzymu i nauka w tamtejszym Collegium Germanicum. Młody Gdańszczanin kształcił się tam pod okiem Giacomo Carissimiego, a także należał do wąskiego grona studentów, którzy mieli możliwość działania u boku znanego kompozytora w kapeli przy kościele św. Apolinarego. Kaspar najprawdopodobniej śpiewał w kapeli sopranem, być może grał też na jakimś instrumencie. Za to z pewnością miał okazję zapoznać się z dziełami Carissimiego, obserował rozwijającą się wówczas w Rzymie operę i wystawiane tam drammi musicali.

O bone Jesu Kaspara Förstera juniora w wykonaniu Les Traversées Baroques

Nie wiemy, czy młody muzyk przebywał wyłącznie w Rzymie, czy zwiedził także inne włoskie miasta. W 1637 przyjechał prawdopodobnie do Warszawy dla wzmocnienia kapeli królewskiej, która uczestniczyła w ślubie Władysława IV i Cecylii Renaty Habsburżanki. Specjalnie na tę okazję została skomponowana dramma musicale La Santa Cecilia, w której wystawieniu mógł uczestniczyć Kaspar junior. Do przykrego incydentu doszło niecały rok później, latem 1638 roku, podczas wystawiania Narciso transformato, w którym to już młody śpiewak z pewnością brał udział. Kaspar pokłócił się ze Scacchim i z opisu zbulwersowanego całą sytuacją nuncjusza apostolskiego wiemy, że nawet uderzył kapelmistrza w głowę pasterską piszczałką (pełniącą rolę rekwizytu w sztuce). Konflikt był chyba dość poważny, gdyż Scacchi wytoczył nawet Försterowi sprawę w sądzie.

Wiemy, że w okresie pobytu w Warszawie, pod koniec trzeciej dekady XVII wieku, Förster już komponował, ale też cały czas występował jako wybitny śpiewak o niespotykanej skali głosu, co skłaniało go do ciągłego konkurowania ze słynnym kastratem Baldassarre Ferrim. O jego wyjątkowych możliwościach wokalnych pisał w „Gościńcu” Adam Jarzębski.

W 1639 roku Förster ożenił się z Urszulą Gnibultówną, córką królewskiego chirurga. Młode małżeństwo najprawdopodobniej przez kolejnych kilka lat przebywało w Warszawie, gdyż zachowały się tam informacje o chrztach trójki ich dzieci. W związku z chorobą ojca Kaspar junior w 1641 roku przebywał jakiś czas w Gdańsku i dwukrotnie starał się o posadę kapelmistrza w kościele NMP. Prawdopodobnie z powodu młodego wieku, wyznania katolickiego i sporych oczekiwań finansowych dwa razy otrzymał odpowiedź odmowną. Pod koniec 1644 roku na polecenie monarchy wyjechał do Włoch w celu pozyskania nowych muzyków do kapeli królewskiej. Choć Förster pozostał w kapeli jeszcze do 1651 roku, to w 1648, po śmierci Władysława IV Wazy sytuacja w zespole zaczęła się zmieniać, a wielu włoskich muzyków opuściło Rzeczpospolitą. W 1652 roku Kaspar po raz kolejny wyjechał do Włoch – tym razem na występy wokalne do Rzymu i Wenecji, o których wspomina nawet w swojej notce o Försterze Mattheson.

J. Mattheson, Grundlage einer Ehren-Pforte, Hamburg 1740, fragment s. 73

Jeszcze w tym samym roku dostał propozycję, o której marzył pewnie wówczas niejeden muzyk – zaoferowano mu objęcie posady kapelmistrza na dworze królewskim w Kopenhadze. Fryderyk III chciał zreorganizować tamtejszą kapelę i możemy domyślać się, że zaproponował Försterowi spore honorarium, gdyż ten nie zastanawiał się długo, mimo że zostawiał w Gdańsku umierającego ojca. Po śmierci Kaspara seniora to sama Rada Miejsca zaczęła ubiegać się o powrót syna zmarłego kapelmistrza do Gdańska. Förster ostatecznie zgodził się i w 1655 roku wrócił na dwa lata do swojego rodzinnego miasta. Zaszczytna posada kierownika kapeli mariackiej wiązała się przede wszystkim z komponowaniem nowych utworów dla zespołu, jednak nie jesteśmy w stanie dokładnie stwierdzić, które z zachowanych do dzisiaj rękopisów powstały podczas pobytu Förstera w Gdańsku. W 1657 roku kompozytor znów wyjechał z miasta i zrezygnował ze swojego stanowiska. Nie wiadomo do końca, co było tego przyczyną, ale lata spędzone na ciągłych podróżach i kształceniu się w różnych ośrodkach europejskich mogą świadczyć także o tym, że temperament Förstera po prostu nie pozwalał mu pozostać dłużej w jednym miejscu. Według informacji zamieszczonych przez Matthesona w Ehren-Pforte Kaspar wyjechał do Wenecji, gdzie, co ciekawe, wziął udział w piątej wojnie tureckiej. Potem na szczęście wrócił do swojej dawnej, wyuczonej profesji – ponownie odwiedził Rzym i Carissimiego, a w 1661 roku (po zakończeniu wojny między Danią a Szwecją) ponownie objął stanowisko kapelmistrza w Kopenhadze. Kolejne lata Förstera w Danii pełne są niepotwierdzonych informacji – być może w Kopenhadze spotkał się z Buxtehudem, prawdopodobnie odwiedził Hamburg, gdzie wykonywane były jego utwory, a potem także Drezno, gdzie mógł poznać Schütza. Mattheson podaje również, że Förster spędził ostatnie lata swojego życia w Oliwie ciesząc się spokojem i szacunkiem gdańskiego środowiska muzycznego. Zmarł w 1673 roku i został pochowany w klasztorze oliwskim.

Wszystkie zachowane do dzisiaj kompozycje Kaspara Förstera jun. należą do Kolekcji Dübena i przechowywane są w Bibliotece Uniwersyteckiej w Uppsali (kopie pojedynczych utworów znajdziemy także w kolekcjach niemieckich). Są to przede wszystkim utwory sakralne do tekstów łacińskich, pisane najczęściej na dwa lub trzy głosy wokalne z towarzyszeniem instrumentów smyczkowych. W kompozycjach tych widać silne wpływy muzyki włoskiej z barwnym, dysonującym językiem harmonicznym i pięknymi liniami melodycznymi. W ostatnich latach pojawia się coraz więcej wykonań i nagrań muzyki Kaspara Förstera, zarówno tej wokalno-instrumentalnej, jak i czysto instrumentalnej, wśród której zachowało się siedem wirtuozowskich sonat gdańskiego kompozytora.

Kaspar Förster jun. był jednym z najważniejszych gdańskich kompozytorów XVII wieku, który przyczynił się także do rozpowszechniania repertuaru i stylu włoskiego w krajach basenu Morza Bałtyckiego. Choć jako Polacy chcielibyśmy mieć go „na własność”, to musimy przyznać, że dzięki swoim licznym podróżom i znajomościom, wpłynął także na rozwój kultury muzycznej w całym regionie.

Literatura:

  • Johann Mattheson, Grundlage einer Ehren-Pforte, Hamburg 1740, s. 73-76.
  • Barbara Przybyszewska-Jarmińska, „Kasper Förster junior: zarys biografii”, w: Muzyka, 32 (1987), s. 3-19.
  • Barbara Przybyszewska-Jarmińska, Kasper Förster junior: tekst i muzyka w dialogach biblijnych, Warszawa 1997.
  • Kerala J. Snyder, Lars Berglund, „Kaspar Förster”, w: The New Grove Dictionary of Music and Musicians.

zdjęcie: Kaspar Förster jun., Dulcis amor Jesu, sygnatura: S-Uu Vok. mus. i hs. 80:119 (fragment verso 1. karty Canto primo)