O technice koncertującej, koncercie solowym i concerto grosso

Wielu z nas używając słowa „koncert”, ma na myśli głównie wydarzenie podczas którego jedna część zebranych wykonuje muzykę, a druga jej słucha. Obok znaczenia potocznego, termin ten funkcjonuje jako określenie jednego z najważniejszych gatunków muzycznych. Jak on się wykształcił? Jak przebiegał jego rozwój? Czy w jego obrębie możemy dokonać podziałów? Wreszcie, czym różni się koncert solowy od concerto grosso?

By odpowiedzieć na postawione powyżej pytania należy rozpocząć od wyjaśnienia, czym jest sama technika koncertująca, tzw. stille concertato. Narodzin tego stylu należy upatrywać w momencie usamodzielniania się pojedynczych głosów wchodzących w skład większego zespołu oraz wzrastającej roli głosów instrumentalnych w utworach pisanych na przełomie XVI i XVII wieku. Duży wpływ na rozwój i narodziny techniki koncertującej miała także polichóralność. Podstawowym założeniem stylu koncertującego jest zmienność i kontrast wszystkich możliwych parametrów dzieła muzycznego, począwszy od obsady wykonawczej (głosy wokalne – głosy instrumentalne, całość obsady – solo lub duet), tempa, trybu aż po charakter melodyki, rytmiki, czy stosowanej dynamiki. Istotny jest także element współzawodniczenia i współdziałania ze sobą różnych grup wydzielanych z całości obsady wykonawczej.

Pierwsze formy, które możemy nazywać dziś koncertem, wykształciły się z canzony – wieloodcinkowej formy, u której podstaw leży zmienność i kontrast. Na dalszy rozwój gatunku w ogromnym stopniu wpłynęły stosowane przez kompozytorów rozwiązania w zakresie dyspozycji poszczególnych głosów. Zgodnie z rozróżnieniem na tutti i solo (bądź mniejszy zespół wydzielany z całości obsady) kompozytorzy powierzali grupom do realizacji materiał muzyczny o odmiennym charakterze – głosy solowe zazwyczaj wykonywały trudniejszą, niejednokrotnie wręcz wirtuozowską partię wymagającą od muzyków szczególnych umiejętności i biegłości technicznej.

Ze względu na liczbę instrumentów wchodzących w skład grupy wydzielanej z tutti rozróżniamy koncert solowy i concerto grosso. W przypadku koncertu solowego, jak mówi sama nazwa, z całości obsady wydzielany jest głos solowy, który w przebiegu utworu jest przeciwstawiany orkiestrowemu tutti. Concerto grosso jest to typ koncertu, w którym całość obsady wykonawczej, nazywanej w tym przypadku ripieno, przeciwstawiana jest nie głosowi solowemu a kilku głosom stanowiącym grupę concertino – początkowo było to dwoje skrzypiec i wiolonczela, do których wraz z rozwojem gatunku dodawano instrumenty dęte (flety, oboje, klarnety, waltornie, trąbki).

Mimo że utwory, które możemy uznać dziś za zgodne z ideą koncertu, powstawały wcześniej (choćby kompozycje Alessandra Stradelli czy Lorenzo Gregoriego) to za twórcę concerto grosso uważa się dziś Arcangela Corelliego. Jest on autorem zbioru 12 koncertów, których naczelną zasadą konstrukcyjną jest współdziałanie ripieno i concertino. Kolejni ważni twórcy, którzy pisali concerti grossi to m.in. Alessandro Scarlatti, Giuseppe Torelli, czy George Frideric Handel. Szczególnym przypadkiem tego rodzaju koncertów są niektóre Koncerty brandenburskie Jana Sebastiana Bacha.

Obok concerto grosso w sposób niezależny rozwijał się koncert solowy. Pierwsze z nich, autorstwa Giuseppe Torelliego są koncertami skrzypcowymi i to właśnie ten instrument był w czasie baroku najchętniej eksploatowany na tym polu. Formę koncertu solowego i jednocześnie koncertu skrzypcowego do mistrzostwa rozwinął Antonio Vivaldi. Jest on autorem ok. 230 utworów tego typu, do których zaliczyć można m.in. zbiór Il cimento dell’armonia e dell’inventione, w którego ramy wchodzą słynne Cztery pory roku, czy cykl La Stravaganza. Obok koncertów przeznaczonych na skrzypce solo powstawały także koncerty fletowe, obojowe, fagotowe, wiolonczelowe, na viole d’amore, czy instrumenty strunowe szarpane. Szczególnym przykładem koncertu solowego jest Koncert włoski Jana Sebastiana Bacha przeznaczony wyłącznie na klawesyn, bez towarzyszenia orkiestry.

Powyżej wskazane przykłady odnoszą się wyłącznie do muzyki instrumentalnej, jednakże technika koncertująca i sama idea koncertu jest wykorzystywana także w utworach wokalno-instrumentalnych, które często określa się mianem koncertów wokalnych lub koncertujących arii. W przeciwieństwie do cyklicznych, wieloczęściowych dzieł instrumentalnych, koncerty wokalne są zazwyczaj dziełami jednoczęściowymi. W ich przypadku koncertowanie dotyczy nie tylko opozycji głos wokalny (lub głosy wokalne) i głosy instrumentalne, ale może odnosić się również do równoległego współzawodniczenia głosu wokalnego i instrumentalnego oraz orkiestrowego tutti. Ma to miejsce na przykład w przypadku koncertujących arii z instrumentem obbligato, kiedy to solowy głos wokalny i głos instrumentalny w sposób naprzemienny lub symultaniczny przeciwstawiane są całości obsady wykonawczej. Taki sposób ukształtowania formy jest charakterystyczny dla arii wchodzących w skład oper i kantat, ale istnieją również niezależne, samodzielne utwory, które zostały w ten sposób zakomponowane.

Rodowód koncertu rozumianego jako gatunek muzyczny sięga czasów początku baroku. To właśnie w tym czasie ukonstytuował się jego układ i naczelne zasady, jednakże nie oznacza to, że jego historia i rozwój zakończył się wraz z końcem tej epoki. Wprost przeciwnie, był chętnie uprawiany w klasycyzmie a szczególną popularnością cieszył się w epoce romantyzmu, kiedy to szczególnie ceniono aspekt wirtuozerii i popisu technicznego. Wielu kompozytorów również współcześnie sięga po ten tradycyjny gatunek, jeśli nawet nie w sposób bezpośredni, to w formie nawiązania bądź wykorzystania jego naczelnej idei współzawodnictwa różnych głosów.

Bibliografia:

Manfred Bukofzer, Muzyka w epoce baroku. Od Monteverdiego do Bacha, Warszawa 1970.

Arthur Hutchings, Michael Talbot, Concerto, [w:] The New Grove Dictionary of Music and Musicians [dostęp online 20.02.2017].

zdjęcie: Wikiwal / Wikimedia Commons