Bartłomiej Pękiel

Bartłomiej Pękiel uznawany jest dziś za jednego z najważniejszych kompozytorów działających w XVII wieku. Przez wiele lat kierował dwoma najbardziej prestiżowymi zespołami muzycznymi – kapelą królewską oraz wawelską kapelą katedralną. Pozostawił po sobie obszerny i różnorodny zbiór kompozycji. Niestety o jego życiu wciąż wiemy niewiele.

Do dzisiaj nie zachowały się żadne informacje nie tylko o dacie i miejscu urodzenia Pękiela, ale również o jego życiu sprzed działalności w kapeli królewskiej Władysława IV Wazy. Dodatkową trudność nastręcza różnorodna pisownia nazwiska kompozytora, jaka pojawia się w źródłach pisanych (Peckel, Pechel, Pekel, Pekell, Pekiel). Co ciekawe, jeden z czołowych niemieckich teoretyków muzyki, Johann Mattheson, próbował na podstawie niektórych form zapisu wykazać niemieckie pochodzenie kompozytora.

Pierwsze potwierdzone informacje o życiu Pękiela pochodzą z 1632 roku, kiedy to dołączył do kapeli królewskiej kierowanej wówczas przez włoskiego muzyka Marca Scacchiego. Początkowo pełnił w zespole funkcję organisty, wkrótce został mianowany wicekapelmistrzem, a po wyjeździe Scacchiego w 1649 roku de facto objął kierownictwo nad kapelą. Tytuł maestro di capella otrzymał jednak dopiero w 1653 roku, będąc jednocześnie pierwszym kapelmistrzem niemającym włoskiego pochodzenia, jaki zarządzał zespołem w XVII stuleciu. Do jego obowiązków należało pisanie i nauczanie nowego repertuaru religijnego, dodatkowo kształcił młodych muzyków (4 chłopców dyszkancistów) oraz dbał o stan instrumentów muzycznych, które kapela posiadała. Pękiel był bardzo cenionym kompozytorem i organistą, zarówno w środowisku muzyków, jak i dworskim. W krótkim przewodniku po Warszawie, Gościniec abo krotkie opisanie Warszawy, z 1643 roku kompozytor Adam Jarzębski wyraził się o nim w sposób bardzo pochlebny: Marek Capellae magistrem / Skaki, a wicemagistrem / Pekiel, zacny organista, / Dobry z nimże komponista. O wielkim uznaniu pracy i talentu kompozytora w środowisku dworskim świadczy nadanie mu przez króla ok. 140 ha ziemi i posiadłości na terenie Ujazdowa.

Niestety w roku 1655 po najeździe Szwedów, zespół, którym kierował Pękiel, został rozproszony a on sam został zwolniony z obowiązku służby wojskowej i wraz z innymi członkami dworu wyjechał najprawdopodobniej do Wiednia. Po powrocie do Polski dalsze losy Pękiela były związane już nie z kapelą królewską a z wokalno-instrumentalną kapelą katedralną na Wawelu, nad którą objął kierownictwo w 1658 roku. Pełnił tą funkcję do śmierci; zmarł około 1670 roku.

Do naszych czasów zachowało się 29 kompozycji Bartłomieja Pękiela. Są to utwory wokalne, wpisujące się w tzw. prima pratica i nawiązujące do polifonii renesansu oraz wokalno-instrumentalne, będące zgodne z założeniami barokowej seconda pratica. Ich stylistyczna dwoistość odzwierciedla upodobania ośrodków, w których w owym czasie tworzył kompozytor. Dla królewskiej kapeli Władysława IV Wazy pisał głównie utwory wokalno-instrumentalne, nawiązujące do włoskich zdobyczy muzyki baroku. W czasie pracy w katedralnej kapeli na Wawelu komponował zaś głównie msze a capella lub z towarzyszeniem basso continuo, co uwarunkowane było działalnością tamtejszej kapeli rorantystów wykonującej głównie renesansową polifonię a capella. Główny trzon kompozycji Pękiela stanowią opracowania cyklu mszalnego oraz motety i pieśni pisane do tekstów religijnych.

Bardzo ważnym utworem Pękiela jest Audite mortales, uznawany za dialog religijny. Jego treść osnuta jest wokół tematyki Sądu Ostatecznego, postaci to Chrystus, anioł i grzesznicy. Jest to wieloodcinkowa kompozycja wykorzystująca technikę koncertującą, dodatkowo można dostrzec w niej elementy retoryki muzycznej.

Pośród wszystkich kompozycji kapelmistrza na szczególną uwagę zasługują także niektóre cykle mszalne – Missa Concertata La Lombardesca, czy Missa paschalis. Pierwsza z nich, przeznaczona na bardzo rozbudowaną obsadę stanowi przykład zastosowania popularnej w owym czasie techniki polichóralnej i została najprawdopodobniej oparta na tańcu w stylu lombardzkim. Wspomniany obok niej cykl mszalny przeznaczony na czterogłos wokalny nawiązuje jeszcze do renesansowej polifonii. Jednocześnie ze względu na przeznaczenie kompozycji – okres Wielkanocny – w toku jej przebiegu Pękiel wykorzystał popularną pieśń śpiewaną do dziś, Chrystus Pan zmartwychwstał.

Z całą pewnością Bartłomiej Pękiel jest kompozytorem wartym uwagi i podziwu. Zachęcam do przesłuchania niektórych z jego kompozycji zawartych w znajdującej się poniżej playliście.

Bibliografia:

Zofia Dobrzańska-Fabiańska, Pękiel Bartłomiej, [w:] Encyklopedia Muzyczna PWM, t. 8, red. E. Dziębowska, Kraków 2004, s. 83-87.

Mirosław Perz, Pękiel Bartłomiej, [w:] The New Grove Dictionary of Music and Musicians [dostęp online 20.02.2017].

Barbara Przybyszewska-Jarmińska, Barok, cz. 1, „Historia Muzyki Polskiej”, t. III, Warszawa 2006.

zdjęcie: Jean-Antoine Watteau, Love in the Italian Theatre / Wikimedia Commons