O strojach, harmonii i tej strasznej równomiernej temperacji

System równomiernie temperowany popsuł (a może nawet zrujnował!) harmonię – taką tezę zawarł już w tytule swojej książki Ross W. Duffin – z pochodzenia Kanadyjczyk, profesor muzykologii specjalizujący się w wykonawstwie muzyki dawnej. Dla jednych teza ta może wydawać się śmiała i prowokacyjna, a dla innych kompletnie niezrozumiała. Autor pomyślał jednak o obu grupach czytelników i stworzył książkę, która stanowi popularno-naukowy wykład, który może zaciekawić zarówno muzykologów, jak i muzyków-amatorów.

Książka Duffina, której tytuł w oryginale brzmi – „How Equal Temperament Ruined Harmony (and Why You Should Care)”, została wydana przez wydawnictwo Norton&Company w 2007 roku. Dziewięć lat po swojej amerykańskiej premierze została przetłumaczona na język polski przez Tomasza Wierzbowskiego i wydana nakładem Instytutu im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu. Polskie wydanie książki poprzedzone jest wstępem Macieja Kazińskiego – muzyka i dyrektora Festiwalu Pieśń Naszych Korzeni w Jarosławiu.

Trzon książki stanowi wprowadzenie zatytułowane preludium oraz dziesięć kilkunastostronicowych rozdziałów. W pierwszych dwóch rozdziałach zostały omówione podstawowe pojęcia z zakresu akustyki i teorii muzyki. Autor w prosty sposób, posługując się dodatkowymi rysunkami i schematami, tłumaczy takie pojęcia jak np.: szereg harmoniczny, koło kwintowe, akustycznie czyste interwały oraz temperacja. W kolejnych rozdziałach Duffin omawia różne rodzaje strojów historycznych, poświęcając jednak zdecydowanie więcej miejsca strojom dla instrumentów bez klawiatury. Rozdziały te wzbogacone są o wiele rysunków i diagramów, które przedstawiają np. rozmieszczenie dźwięków na gryfie instrumentów smyczkowych. Razem z informacjami o kolejnych typach strojów autor wprowadza ważne (i często dość trudne do wytłumaczenia) pojęcia – wyjaśnia na przykład czym jest komat (rozdz. III), mniejszy i większy półton (rozdz. IV) oraz cent (rozdz. VII). Czytelnik poznaje zatem znaczenie wspomnianych pojęć w kontekście omawianych teorii, typów strojów czy metod strojenia, co zdecydowanie ułatwia ich zrozumienie. Duffin zadbał też o to, aby osoba sięgająca po jego książkę poznała nieco więcej szczegółów dotyczących życia i twórczości postaci, których nazwiska pojawiają się w kolejnych rozdziałach. Krótkie biogramy muzyków, teoretyków i kompozytorów wplecione są w główny tekst i stanowią cenne źródło inspiracji, mobilizując do lektury innych pism, traktatów i monografii.

Dla kogo jest napisana książka Duffina? Kto najbardziej skorzysta na jej lekturze? Maciej Kaziński we wstępie do polskiego wydania pisze, że dzięki popularyzatorskiemu stylowi książka stanowi pożyteczną lekturę przede wszystkim dla muzyka, muzykologa, historyka muzyki, akustyka czy stroiciela, a także „czytelnika-humanisty”. Zgadzam się, że dla wszystkich wymienionych wyżej może być to ciekawa i pożyteczna lektura, ale niektórych, przede wszystkim profesjonalnych muzyków, może po prostu nie usatysfakcjonować ze względu na popularno-naukowy ton i małą ilość konkretnych wskazówek wykonawczych. Książka może być jednak cenną pomocą dla muzykologa, bowiem pokazuje jak w prosty i przystępny sposób tłumaczyć pojęcia, których wszyscy często używamy, a które dla wielu wcale nie są takie oczywiste.

Duffin tłumaczy w swojej książce bardzo dużo pojęć, teorii, zamieszcza biografie, rysunki, diagramy oraz przytacza anegdoty. Nie odpowiada jednak na jedno kluczowe pytanie, na które odpowiedzi ma prawo oczekiwać czytelnik – jak właściwie system równomiernie temperowany zrujnował harmonię? Po lekturze książki okazuje się, że autor nie podjął się nawet próby konkretnego przedyskutowania problemu, który został zasygnalizowany w tytule książki. Czytelnik ma zatem prawo poczuć, że Duffin po prostu nie lubi systemu równomiernie temperowanego i czuje się on w obowiązku, by powiedzieć wszystkim wątpiącym: „jesteście na złej drodze!”, „porzućcie równomierną temperację!”. Nie ulega jednak wątpliwości, że mimo swojej specyficznej stronniczości, zna się on na wszystkich kwestiach, które omawia i potrafi je przedstawiać w barwny, a jednocześnie przystępny sposób. Potrzebujemy pozycji, które tak jak ta, zachęcą do pogłębiania wiedzy, zrozumienia teorii muzyki oraz sprowokują dyskusje.

Ross W. Duffin, „Jak system równomiernie temperowany popsuł harmonię i dlaczego powinno cię to obchodzić” (Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2016) / okładka książki

zdjęcie: Ross W. Duffin, „Jak system…”, ryc. 1. Szereg harmoniczny, s. 25.