Muzyka w dawnym Poznaniu. Kolegiata św. Marii Magdaleny (1)

W Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu zachował się zbiór nut przekazany z fary poznańskiej w 1974 roku. Nieodłącznie z nim wiąże się historia kapeli wokalno-instrumentalnej, która swą działalność rozpoczęła w nieistniejącej już dziś kolegiacie św. Marii Magdaleny. Kolegiata pełniła funkcję głównego parafialnego kościoła miasta Poznania do 1773 roku. To w tym miejscu skupione było nie tylko życie religijne mieszkańców miasta, ale także muzyczne. Muzyka bowiem była ważnym elementem sprawowania służby Bożej. Kolegiata mieściła się na dzisiejszym placu Kolegiackim i otoczona była cmentarzem. Jej wieża przez wiele stuleci stanowiła symbol miasta. W pożarze podczas najazdu Szwedów w 1656 roku spłonęło wnętrze świątyni. Odbudowa trwała aż do roku 1661. W 1773 roku kościół dotknęła następna tragedia. Uderzenie pioruna wywołało pożar, który niemal doszczętnie strawił budynek i po którym świątynia nigdy już się nie podźwignęła. Pozostałości pochłonął kolejny pożar w 1780 roku. Ruiny ostatecznie rozebrano w 1802 roku.

Pierwsze, odnalezione do tej pory informacje archiwalne o obecności muzyki w tym kościele pochodzą z 1654 roku (Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, sygn. DF pap 265, s. 117):

Z wpisu testamentowego wynika, że niejaka Anna Błażejowa przeznaczyła kwotę 1000 zł „na muzykantów”, którzy funkcjonowali w ówczesnej kolegiacie. Dalej czytamy, że pieniądze „miały być dystrybuowane na muzykę podług świąt uroczystych, a mianowicie Narodzenia Pańskiego, Wielkiej Nocy, Świątek, Bożego Ciała, S. Jana Krzciciela, S. Anny, poświęcania Kościoła S. M. Magdaleny, y inszych Świąt Przenajświętszej Boga Rodzice”. Jednak najważniejszym  dokumentem, który potwierdza działalność w kolegiacie św. Marii Magdaleny zorganizowanego zespołu muzycznego jest Decretum Erectionis Congregationis Musicorum in Ecclesia Collegiata D.M. Magdalenae Posn.[anensis] – Dekret erekcji Bractwa (Kongregacji) Muzyków w kolegiacie farnej św. Marii Magdaleny w Poznaniu (patrz ilustracja główna – Archiwum Archidiecezjalne, sygn. DF pap 265, s. 126). Wynika z niego, że dnia 23 marca 1668 roku muzycy zwrócili się do generalnego konsystorza poznańskiego Wojciecha Dobrzelewskiego, aby ten erygował kongregację muzyków we wspomnianym kościele. Oficjał wyraził zgodę i wpis ratyfikował. Można zatem uznać ową datę i całe wydarzenie za oficjalny początek funkcjonowania kapeli wokalno-instrumentalnej w kolegiacie. Do tej pory nie udało się ustalić składu zespołu w chwili jego powołania. Czesław Sikorski, zajmujący się historią zespołu w latach 60. XX wieku, powołał się na dokument archiwalny z roku 1688. Miał to być spis muzyków wraz z wysokością ich wynagrodzeń. Nie dysponując obecnie oryginalnym dokumentem możemy jedynie jego treść przytoczyć za Sikorskim:

  1. Tomasz Białobrzeski – organista flor. 30-
  2. Paweł Kociałkowski – kantor flor. 10-
  3. Franciszek Zielakiewicz – ad stand [zast. kantora] flor. 15-
  4. Marian Lutżykowski – wokalista flor. 4-
  5. Paweł Sokalski – wokalista flor. 4-
  6. X Michał Kreutzer – skrzypek flor. 15-
  7. X Marcin Franc. Klenek – skrzypek flor. 15-
  8. Marcin Groblicz – skrzypek i wokalista flor. 15-
  9. Marcin Józef Walter – kwartpuzonista flor. 15-

Na szczególną uwagę w powyższym spisie muzyków zasługuje Marcin Groblicz, który w sposób wyjątkowy wpisał się w kulturę muzyczną Rzeczypospolitej XVII i XVIII wieku. Był lutnikiem, którego instrumenty były niezwykle cenione w owym czasie i po dziś dzień przedstawiają ogromną wartość artystyczną. Skrzypce jego autorstwa możemy oglądać w poznańskim Muzeum Instrumentów Muzycznych.

Na początku XVIII wieku nastały problemy z funkcjonowaniem kapeli, a może nawet jej upadek. W latach 1701–1702 liczba zatrudnionych muzyków spadła do ośmiu, przy czym zostało tylko dwóch skrzypków. Wszystko wskazuje na to, że zespół opuścił Marcin Groblicz. Wspomniany Sikorski uznał, że w 1704 roku kapela zakończyła swoją działalność. Czynniki zewnętrzne rzeczywiście nie sprzyjały funkcjonowaniu zarówno kapeli farnej, jak i innych zespołów w mieście. Poznań na początku XVIII wieku był kilkakrotnie oblegany, dotknęły go działania wojenne III wojny północnej, w latach 1709–1711 panowała zaraza. Miasto było doszczętnie zniszczone i wielokrotnie plądrowane przez obce wojska, a tragiczny stan pogłębiał się. W 1721 roku ówczesny kantor kościoła [Wichrowski?], który zarazem sprawował funkcję organisty, donosił, że od półtora roku nie otrzymuje zapłaty i z tego tytułu należy mu się 500 złotych. Problemy zatem nie ustały. Z kolei wpis w księgach archiwalnych z 1738 roku może potwierdzać, że zespół na dobre powrócił do kolegiaty (Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, sygn. CMM 38, s. 15):

tłum. fragmentu:

  • […] W Niedzielę Bożego Ciała za Mięso dla kapeli Fl…………………………………… 8.
  • Dla Kapeli za Piwo…………………………….11.
  • Za uroczystość S. Maryji Magdaleny i przez całą oktawę na piwo dla Kapeli i Gości którzy na Chorze grawali Fl…………………………..15. […]

Skład ówczesnej kapeli przedstawiał się następująco: kantor, organista, dwóch wokalistów, dwóch skrzypków i dwóch trębaczy. Kapela do 1763 roku miała dość stabilny status. Sytuacja ponownie się pogorszyła – wiadomo, że w tymże roku liczba muzyków została zmniejszona do pięciu. W roku 1765 kierownictwo zespołu objął ksiądz Cyzelt, któremu nie płacono przez rok. Aby odzyskać zaległe wynagrodzenie, dopuścił się sprzedaży pary kotłów kościelnych i otrzymaną za nie kwotę pokwitował jako swoją zaległą należność za pracę. Widocznie sytuacja nie uległa zmianie, gdyż w połowie 1768 roku Cyzelt zrezygnował ze stanowiska. Jego obowiązki przejął J. Jaworski, który jednocześnie był skrzypkiem w zespole. I jemu wynagrodzenie również wypłacane było nieregularnie. W zachowanych rękopisach muzycznych, o których mowa na samym wstępie, odnajdujemy ślad działalności Jaworskiego, i to bardzo niezwykły. Obwoluta Litanii [F] Vaclava Pichla (sygn. PL-Pa Muz MM IV/5; ZNF 144) została sporządzona ze starszego, pochodzącego z roku 1771 rękopisu Arii ex G „Laetare Mater Sion” nieznanego autora. Ten zapis jest bardzo cenny  ze względu na widniejące tam nazwisko Jaworskiego jako skryptora. Oto odpis tej karty tytułowej wraz z ilustracją:

Aria ex G. / Laetare Mater Sion / Canto Solo / Violinis 2bs / Obois 2bs / Cornis 2bs ex G / Alto Viola / Con Organo / Ex Rebus / J. Jaworski / Mpp / Anno D [omi]ni 1771 / Die 10. Augusti .

Jest to jeden z nielicznych zachowanych przekazów repertuaru, który był wykonywany jeszcze w kolegiacie św. Marii Magdaleny przed jej upadkiem. Rok powstania rękopisu – 1771 – wskazywałby, że zespół działał dobrze i dysponował dość poważnymi zasobami, na co wskazuje obsada utworu: sopran solo, dwoje skrzypiec, altówka, dwa oboje, dwa rogi i organy. Trudno to w tej chwili w pełni zweryfikować biorąc pod uwagę informacje zamieszczone powyżej o pogorszeniu się warunków muzyków w kolegiacie. Może kapelę farną wspomagała „po sąsiedzku” kapela jezuicka? Ostatecznie w 1774 roku zespół ponownie przestał istnieć, co można również tłumaczyć sytuacją polityczną: w 1770 roku Poznań zdobyły wojska rosyjskie i pozostawały w nim do jesieni 1771 roku, po czym wkroczyły wojska pruskie i okupowały miasto prawie do końca 1773 roku. Rozpoczął się Sejm Rozbiorowy, który ratyfikował I rozbiór Rzeczypospolitej. W tym czasie nastąpiła również kasata zakonu jezuitów decyzją papieża Klemensa XIV, co miało również swoje konsekwencje w Poznaniu. Kolegium Jezuickie znajdowało się w bezpośrednim sąsiedztwie kolegiaty św. Marii Magdaleny, która w 1773 roku prawie doszczętnie spłonęła w wyniku uderzenia pioruna. Kapela w wyniku pożaru straciła „swój” kościół. Dnia 16 listopada 1773 roku poznańskim jezuitom został odczytany przez delegowanych komisarzy miasta Poznania dekret papieski. Przystąpiono natychmiast do jego wykonania i przejęto cały jezuicki majątek. Kasacie uległy też kapela i bursa muzyczna działające przy tym zakonie. Pojawiła się zatem w Poznaniu cała rzesza bezrobotnych muzyków, którzy musieli odnaleźć się w nowej, niesprzyjającej im rzeczywistości. Ale o tym już w następnym odcinku …

Literatura:

  • Zbigniew Chodyła, Źródła do dziejów kapeli farnej-miejskiej z drugiej połowy XVIII wieku , „Kronika Miasta Poznania”, t. 3: Stara i nowa fara , Poznań 2003, s. 160–178.
  • Alina Mądry, Barok, cz. 2: 1697–1795 Muzyka religijna i jej barokowy modus operandi, „Historia Muzyki Polskiej” t. III, Warszawa 2013, s. 130-155.
  • Alina Mądry, „Muzyka farska” w XVIII-wiecznym Poznaniu, w: W służbie sacrum. Z kultury muzycznej Jasnej Góry i Poznania w XVIII wieku, katalog wystawy, red. Patryk Frankowski, Alina Mądry, Poznań 2012, s. 23–51.
  • Stanisław Olędzki, O «Collegium Musicorum Posnaniensium» i jego trzystuletniej tradycji , „Studia Muzealne”, Poznań 1969, z. VII, s. 110–117.
  • Czesław Sikorski, Z historii kultury muzycznej Poznania , cz. 2: Kapela farna , „Życie Śpiewacze”, 1961, nr 1, s. 28–33.