Wacław z Szamotuł

Wacław z Szamotuł jest jednym z najważniejszych szesnastowiecznych kompozytorów polskich, być może najważniejszym. Jego twórczość, choć bardzo skromnie zachowana, wypłynęła nawet poza granice Rzeczypospolitej. Jednocześnie wiemy o nim niewiele, co jest niemal regułą w odniesieniu do kompozytorów polskiego renesansu. Co zatem możemy o nim powiedzieć?

Pochodził zapewne z Szamotuł. Dokładna roczna data urodzenia Wacława pozostaje nieznana. Przypuszczalnie przyszedł na świat około 1525 roku – tak przynajmniej wynikałoby z treści trenodii Andrzeja Trzecieskiego. W pochodzącym z około 1560 roku utworze De obitu Venceslai Samotulini poeta podaje, że Wacław z Szamotuł przeżył jedynie 34 lata. Nie jest to, co prawda, świadectwo całkowicie wiarygodne, ale innymi poszlakami nie dysponujemy.

Na tym w zasadzie kończy się nasza wiedza o wczesnym etapie życia kompozytora. Tajemnicą pozostaje, co działo się z nim w latach 30., choć najprawdopodobniej już w tym okresie musiała się rozpocząć jego edukacja muzyczna. Z biogramów sporządzonych przez Szymona Starowolskiego i Marcina Radymińskiego kilkadziesiąt lat po śmierci Wacława wynika, że kształcił się on w naukach wyzwolonych w poznańskiej Akademii Lubrańskiego. Ze względu na odległość czasową wiarygodność tych przekazów należy oceniać z ostrożnością, ale jednocześnie nie ma podstaw, by uznawać studia Wacława w Lubranscianum za nieprawdopodobne.

Akademia Lubrańskiego nie posiadała uprawnień do nadawania tytułów naukowych. Tym samym nawet gdyby kompozytor rzeczywiście kształcił się w Poznaniu, nie uzyskałby żadnego tytułu. Na tym jednak nie kończą się wzmianki o edukacji kompozytora. We wspomnianych siedemnastowiecznych biogramach kompozytora pojawiają się również informacje o studiach w Akademii Krakowskiej. Istotnie, w spisie studentów Akademii z roku 1538 widnieje zapis Venceslaus Adami de Schamotuli. Nie możemy mieć jednak pewności, czy rzeczywiście chodzi tu o tego samego Wacława z Szamotuł. Ponadto nie dysponujemy informacjami o pozamuzycznej profesji kompozytora ani o uzyskanym przez niego tytule naukowym.

Źródła potwierdzają, że w latach 40. Wacław działał jako sekretarz kasztelana trockiego Hieronima Chodkiewicza. Nie wiadomo kiedy mógł trafić na jego dwór, ale z pewnością – poświadczają to dokumenty – opuścił Chodkiewicza w roku 1547 i przeniósł się na dwór królewski. Umowa została zawarta w Wilnie – ta bliskość geograficzna tłumaczyłaby sposób transferu na dwór Zygmunta Augusta. W tejże umowie posada Wacława została określona jako componista.

Componista podlegał przełożonemu kaplicy królewskiej i był zobowiązany nie tylko do dostarczania repertuaru, ale także do kształcenia dyszkancistów. Jaki był rzeczywisty zakres obowiązków Wacława, nie wiadomo. Bardzo interesująca jest jednak kwestia zdolności wokalnych kompozytora. Zarówno biografie autorstwa Starowolskiego i Radymińskiego, ale także relacja Stanisława Orzechowskiego potwierdzają, że nie miał on dobrego głosu. Z tego powodu w 1552 roku formalnie zdjęto z niego obowiązek kształcenia młodych śpiewaków – prawdopodobnie od tego momentu zajmował się już jedynie kompozycją. Biorąc pod uwagę, że Wacław został przyjęty na dwór w 1547 od razu jako componista – a nic przecież nie wiemy o jego wcześniejszej działalności muzycznej, także jako instrumentalisty – a ponadto działał na dworze, mimo iż nie mógł się wywiązywać z obowiązków dydaktycznych wobec dyszkancistów, prawdopodobnie od samego początku zdawano sobie sprawę z jego szczególnych uzdolnień kompozytorskich. Jest to tym bardziej intrygujące, że nic nie wiadomo o jego wykształceniu muzycznym, a przede wszystkim wcześniejszych kompozycjach, które przypuszczalnie musiały już powstawać najpóźniej w latach 40.

Znana nam twórczość Wacława z Szamotuł z okresu działalności na dworze Augusta, czyli z pierwszej połowy lat 50. XVI wieku, to kompozycje łacińskojęzyczne: jedna zachowała się jako niekompletna (Lamentacje i pasja wydane jako Tristia w 1553), a trzy msze, których miał być autorem, nie zachowały się w ogóle i wiemy o nich jedynie z inwentarzy królewskich sporządzonych po śmierci Zygmunta Augusta. Z tego okresu pochodzą też trzy znane obecnie motety Wacława: In te Domine speravi wydany w 1554 w Norymberdze, Ego sum pastor bonus wydany tamże dziesięć lat później, a także Nunc scio vere zachowany tylko w zapisie tabulaturowym, bez podpisanego tekstu słownego.

W 1555 roku Wacław z Szamotuł opuścił dwór królewski i przeniósł się na służbę u Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Kiedy dokładnie wpadł w orbitę wpływów Radziwiłła i reformacji, nie wiadomo. Być może działo się to już w początkach lat 50. kiedy to poznał poetę Andrzeja Trzecieskiego związanego ze środowiskiem kalwińskim. Radziwiłł Czarny, krzewiący kalwinizm na Litwie, był w bardzo bliskich stosunkach z Augustem – druga żona króla, Barbara, wywodziła się właśnie z rodu Radziwiłłów, była stryjeczną siostrą Mikołaja. Z tego powodu przejście Wacława z dworu krakowskiego na Litwę nie jest zaskakujące.

W środowisku kalwińskim Wacław z Szamotuł blisko współpracował także z Cyprianem Bazylikiem, kompozytorem i wydawcą, z którym zresztą pracował przy wydaniu reformacyjnego śpiewnika Pieśni chwał boskich z roku 1558. Właśnie tego typu proste, czterogłosowe utwory związane z pasterstwem domowym lub zborowym komponował Wacław po odejściu z dworu królewskiego. Zachowało się do naszych czasów 8 czterogłosowych pieśni tego kompozytora: dwie z tekstem Mikołaja Reja, jedna z tekstem Jakuba z Iłży i aż cztery, w tym najbardziej znana i kunsztowna – Modlitwa, gdy dziatki spać idą – do słów Andrzeja Trzecieskiego.

Na podstawie trenodii Trzecieskiego, o której była już mowa, przypuszcza się, że Wacław z Szamotuł zmarł około 1560 roku. Być może od dłuższego czasu chorował, co zdają się potwierdzać jeszcze dokumenty z czasów działalności na dworze Zygmunta Augusta. Mimo przedwczesnej śmierci kompozytor zdążył wykazać się talentem docenionym zapewne już za życia. Nawet obecnie, bez względu na niezwykle skromnie zachowaną twórczość, jesteśmy w stanie ocenić wagę tych kompozycji. Wagę, która pozwala zaliczyć Wacława z Szamotuł do kręgu najważniejszych twórców w historii muzyki polskiej.

Bibliografia:
Adolf Chybiński, Wacław z Szamotuł, w: „Kwartalnik Muzyczny”, nr 21-22, 23, 24/1948.
Anna i Zygmunt Szweykowscy, Wacław z Szamotuł – renesansowy muzyk i poeta. Szkic biograficzny, w: „Muzyka”, nr 1-2/1964.