Baryton

Jego nazwa budzi obecnie skojarzenia przede wszystkim z głosem męskim lub ze sporych rozmiarów instrumentem dętym blaszanym. Baryton, określany także jako bariton, barydon, paradon, paridon, pariton, viola di bardone lub viola di bordone to instrument-hybryda, który łączy w sobie cechy violi da gamby, małej angielskiej violi basowej oraz bandory – basowej chittarone. To co dla barytonu charakterystyczne, to możliwość jednoczesnego grania smyczkiem i szarpania dodatkowych, umieszczonych pod gryfem strun.

Baryton barokowy był solowym instrumentem, na którym grano prawdopodobnie jak na lirze z zapisu tabulaturowego. Miał sześć jelitowych strun mocowanych tak, jak w violi da gambie oraz dziewięć metalowych strun, który biegły pod szerokim gryfem. Muzyk mógł zatem grać tylko smyczkiem na górnych strunach, akompaniować innym instrumentom szarpiąc wyłącznie metalowe struny oraz pocierać struny smyczkiem równocześnie szarpiąc kciukiem lewej ręki struny idące pod gryfem. Liczba dodatkowych szarpanych strun systematycznie rosła, wzbogacając instrument o to specyficzne dla niego, pełne i bogate brzmienie związane z tzw. rezonansem sympatycznym. Najwcześniejsze zachowane utwory na baryton pochodzą z drugiej połowy XVII wieku, zaś jedyny znany nam obecnie zbiór utworów na ten instrument, który został wydany drukiem pochodzi sprzed 1704 roku (J.G. Krause – IX Partien, auf die Viola Paradon…). We wstępie do tego wydania Krause umieścił sporo informacji dotyczących techniki gry na instrumencie i zasugerował, że dolny manuał powinien mieć 18 strun.

Baryton ulegał modyfikacjom w kolejnych dziesięcioleciach, a jego forma z epoki klasycyzmu kojarzy się przede wszystkim z Josephem Haydnem i dworem Esterházych w latach 60. i 70. XVIII wieku. Na instrumencie tym grał bowiem książę Mikołaj Esterházy, a jego zachowany do dzisiaj instrument z 1750 roku posiadał siedem górnych i dziesięć dolnych, metalowych strun. Jednak na dworze w Eisenstadt w latach 70. XVIII wieku były także barytony, które posiadały ponad czterdzieści strun na dolnym manuale. W czasach Haydna zmieniono także system notowania partii barytonu – górna partia zapisywana była w kluczu wiolinowym (ale brzmiała oktawę niżej), zaś dolne struny były numerowane od najniższej do najwyższej. W okresie tym zaczęła też pomału zanikać praktyka samodzielnego akompaniowania poprzez jednoczesne granie na górnych i dolnych strunach – umiejętność ta wyróżniała tylko nielicznych, wyjątkowo zdolnych muzyków.

Haydn, aby zaspokoić apetyt zafascynowanego barytonem księcia, komponował dla niego utwory solowe, duety, tria, kwintety, oktety i koncerty. Dzięki kompozycjom Haydna i propagowaniu barytonu wśród jego uczniów i znajomych kompozytorów, instrument ten cieszył się największą popularnością właśnie w Austrii, a współczesne kopie barytonu tworzone są obecnie przede wszystkim na wzór instrumentu księcia Esterházego.

Bibliografia:
Carol Gartrell, „Towards an inventory of antique barytons”, w: Galpin Society Journal 56 (2003), s. 116-131.
Terence M. Pamplin, „Baryton”, w: Oxford Composer Companions: Haydn, Oxford 2009.
Julie Anne Sadie i Terence M. Pamplin, Baryton, w: Oxford Music Online.
Mary Remnant, Musical Instruments. An Illustrated History from Antiquity to the Present, Portland, Oregon: Amadeus Press, 1989.

zdjęcie: Andrew Plumb / Wikimedia Commons