Adam Jarzębski i jego muzyczna panorama Warszawy

Przewodniki turystyczne, książki i albumy poświęcone danemu miastu lub państwu, wpisy na blogach i forach internetowych, aplikacje na smartfonach – bez wielu z tych rzeczy nie wyobrażamy sobie obecnie podróżowania i poznawania nowych miejsc. Czy jednak zastanawialiśmy się kiedykolwiek kiedy powstały pierwsze publikacje w pełni poświęcone opisowi danego miejsca? Kto i w jaki sposób je tworzył? W historii muzyki polskiej XVII wieku pojawia się wątek bardzo ciekawy zarówno dla muzykologów, jak i osób interesujących się dziejami dawnej Warszawy. Pierwsze dzieło literackie poświęcone w całości temu miastu zostało bowiem napisane przez nadwornego muzyka królewskiego i kompozytora Adama Jarzębskiego. Mimo, iż jego rymowany opis miasta z 1643 roku nie jest dziełem najwyższych lotów, a Jarzębski zdecydowanie lepiej sprawdzał się jako kompozytor dzieł instrumentalnych, to jego Gościniec, abo krótkie opisanie Warszawy ma dzisiaj wyjątkową wartość historyczną.

Adam Jarzębski, autor pierwszego „przewodnika” po Warszawie przyszedł na świat w Warce pod Warszawą w ostatnich dekadach XVI wieku. Zmarł na przełomie 1648 i 1649 roku w Warszawie, w mieście, w którym mieszkał i pracował przez około trzydzieści lat swojego życia. Nie posiadamy informacji na temat wczesnych lat życia Jarzębskiego. Pierwszą potwierdzoną w jego życiorysie datą jest rok 1612, w którym to już jako znakomity skrzypek został muzykiem na dworze Jana Zygmunta, elektora brandenburskiego. Trzy lata później otrzymał zgodę na roczny urlop i wyjazd do Włoch. Z bagażem cennych doświadczeń i znajomością najwybitniejszych dzieł włoskich twórców, kompozytor wrócił do Polski i prawdopodobnie około 1617 roku został zatrudniony jako muzyk w kapeli królewskiej w Warszawie. Jarzębski, który działał jako muzyk królewski za Zygmunta III Wazy oraz podczas całego okresu panowania Władysława IV, cieszył się dużym uznaniem i był jednym z najdłużej działających w kapeli muzyków. Swojej działalności w Warszawie nie ograniczał jednak wyłącznie do obowiązków o charakterze artystycznym i pedagogicznym, o czym może świadczyć to, że w 1635 roku podjął nadzór budowy pałacu królewskiego w Ujazdowie i od tamtej pory tytułowany był jako „muzyk J.K.M. i budowniczy ujazdowski”.

Jarzębski, jako wieloletni mieszkaniec Warszawy, postanowił utrwalić swoje obserwacje dotyczące samego miasta i jego życia artystycznego w zabawnym, wierszowanym utworze pt. Gościniec abo krótkie opisanie Warszawy. Jego opis Warszawy stanowi dzisiaj przede wszystkim cenne źródło informacji o zabudowie miasta oraz jego życiu kulturalnym. Jarzębski opisuje w swoim „przewodniku” warszawskie dwory (na których urządzano bankiety i występy muzyczne), pałace, Zamek Królewski i inne miejskie zabudowania takie jak np. spichlerze czy magistrat. W jego Gościńcu pojawiają się także opisy wielu kościołów i kaplic, dzięki którym wiemy na przykład jak wyglądało wyposażenie wnętrza świątyni, jakie posiadała organy i z którego miejsca w kościele grali muzycy. Jarzębski, jako wieloletni członek kapeli królewskiej, poświęca jej także sporo miejsca w części zatytułowanej „Musica abo capella Króla J.M.”. Zgodnie z opisem Jarzębskiego w królewskiej kapeli grano na pozytywach, klawicymbałach, wiolach, skrzypcach, lutniach, kornetach, sztortach, puzonach, fletach, mutach, szałamajach, pomortach, teorbach, kitaronach i rzadziej na harfie czy lirze. Kompozytor wymienia także nazwiska wybitnych włoskich i polskich muzyków, którzy byli członkami królewskiego zespołu za Zygmunta III Wazy i Władysława IV. W poniższym fragmencie wychwala znakomitego włoskiego śpiewaka-kastrata Baldassare Ferriego, który został sprowadzony do Warszawy z Rzymu ok. 1625 roku oraz zachwyca się umiejętnościami wokalnymi Kaspara Förstera juniora.

Włoszy nadobnie śpiewają,
Jedni basem, także altem,
Drudzy tenor i dyszkantem.
Trudno przybrać BALTASARO,
W Rzymie taki sopran raro.
Masz tam z FORSZTERA altystę,
W bas i tenor, dyszkantystę;

Gdy chce, wzgórę wyprawuje,
Potym nadół wyśpiewuje
Kilka oktaw, to nowina!
Virtuoso, godzien wina!

W dalszej części przywołuje także nazwiska innych muzyków, wśród których pojawiają się Pietro Coppola, Giovanni Maria Brancarini oraz Augustianin Deodata Barochio. Nie zapomina także o kapelmistrzach królewskich – Marco Schacchim i Bartłomieju Pękielu, a także o związanym z kapelą muzyku i kompozytorze Marcinie Mielczewskim.

MAREK Capellae magistrem
SKAKI, a wicemagistrem
PEKIEL, zacny organista,
Dobry z nimże komponista;

I MIELCZEWSKIEGO też rzeczy
Do grania, śpiewania grzeczy.
Włochów, Niemców, wokalistów
Dość i instrumentalistów.

Już powyższe fragmenty Gościńca… Adama Jarzębskiego pokazują, że ten pierwszy „przewodnik” po Warszawie jest bardzo cennym źródłem informacji o muzykach i kompozytorach działających w kapeli królewskiej w XVII wieku. Jednak dzięki swojej lekkiej, wierszowanej formie może on stanowić też przyjemną lekturę dla wszystkich, którzy ciekawi są zabudowy, zwyczajów i życia kulturalnego XVII-wiecznej Warszawy.

Chcesz wiedzieć więcej? Zajrzyj do:

  • A. Jarzębski, Gościniec, abo krótkie opisanie Warszawy, seria: Bezpłatna klasyka na e-czytnik.
  • Wydanie Gościńca… z 1909 https://polona.pl/item/1625634/3/.
  • J. J. Dunicz, Adam Jarzębski i jego „Canzoni e Concerti” (1627), 1938.
  • W. Rutkowska, Wstęp w: Adam Jarzębski, Canzoni e concerti, 1989.
  • Z.M. Szweykowski, Adam Jarzębski, w: Grove Music Online.
  • W. Tomkiewicz, Adam Jarzębski jako serwitor królewski, 1967.